De verkiezing van 6 september in de voormalige Oost-Duitse deelstaat Saksen-Anhalt stuurt een schok door Europa. Het extreemrechtse ‘Alternative für Deutschland’ (AfD) strandt op een zucht van de meerderheid en is met 44 % meer dan verdubbeld. De christendemocratische CDU zakt van 37% naar 17%. Alleen al de omvang van de verschuiving is zeer spectaculair. Is dat de voorbode van eenzelfde verschuiving op nationale schaal? De peilingen: 28% voor AfD en 22% voor de CDU - momenteel, want het AfD heeft nu nog meer wind in de zeilen. Het is 5 na 12.
AfD slorpt gewoon grotendeels de rechterhelft van de CDU op. Dat zouden kiezers zijn die vinden dat de CDU met haar compromissen niet meer hun partij is. AfD haalt evenveel kiezers bij de ‘onthouders’, d.w.z. degenen die vijf jaar geleden niet stemden, vaak omdat ze vonden dat het toch geen verschil maakt. Nu zien ze in AfD een alternatief – de electorale opkomst steeg van 60% naar bijna 80%.
Ouder en armer
De ontevredenen konden toch ook een links alternatief kiezen? Die Linke haalde ooit, in 2011, een kwart van de stemmen, terwijl nu 8,6% - iets minder dan groen (‘Die Grünen’) en de sociaaldemocraten van SPD. Volgens peilingen staat de linkse partij nochtans met stip op nummer één bij tieners. Maar aanslaan bij de jeugd is geen grote troef in een deelstaat waar de mediane leeftijd 48,2 jaar bedraagt, tegenover 45,7 jaar gemiddeld in Duitsland. Sinds de Duitse hereniging in 1990 verloor Saksen-Anhalt een kwart van zijn bevolking, deels door dalende geboortecijfers en voor een groot deel door de uitwijking van jongeren die ter plaatse weinig toekomst zien.
Saksen-Anhalt is niet alleen de meest vergrijsde maar ook de armste deelstaat, met een werkloosheidsgraad van 8,2%, tegenover een nationaal gemiddelde van 6,5%. Als het AfD aan ‘remigratie’ wil doen, kan het werken aan het omkeren van de ‘brain drain’ door jonge geschoolde burgers terug te halen. Maar het is doorgaans niet dat soort ‘remigratie’ dat uiterst rechts voorstelt.
DDR
Die brain drain heeft te maken met de manier waarop de hereniging na 1990 is doorgevoerd. Alles wat aan de Duitse Democratische Republiek (DDR) -deel van de Sovjetwereld- herinnerde, moest weg, ook gemeenschapsinstellingen waar DDR-burgers aan gehecht waren. Terwijl de bedrijven supersnel werden uitgekleed, met de hulp van de Antwerpse zakenman André Leysen die aan het hoofd kwam te staan van de Treuhandanstalt. Deze overheidsinstelling ging vier jaar te keer met het privatiseren, herstructureren en sluiten van de ‘Volkseigene Betriebe’, de vroegere staatsbedrijven. Dat gebeurde in functie van investeerders, niet van personeel. Het was in veel regio’s een sociaal drama.
In de vroegere DDR leeft bij een deel van de bevolking het gevoel dat ze als ‘Ossies’ (die van het oosten) zijn vernederd bij de Duitse hereniging. Er leeft ook een al dan niet vage heimwee naar de zekerheden onder de DDR, een staat die in het westen van Europa maar al te vaak karikaturaal werd voorgesteld.
Het AfD speelt daarop in, zoals ook Die Linke en Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) doen. Wagenknecht was een topfiguur van Die Linke tot ze twee jaar geleden haar eigen partij oprichtte met een programma economisch links is, maar dat inzake migratie aansluit bij het AfD. Er was deze zomer nogal wat ophef toen die BSW een opening deed naar het AfD. Nu ze op het nippertje de kiesdrempel van 5% en vijf zetels haalt in Saksen-Anhalt, wordt erg uitgekeken naar wat BSW gaat doen.
Berlijn, Brussel en Moskou
Er komen nog twee Duitse deelstaatverkiezingen aan. Op 20 september in de oostelijke deelstaat Mecklenburg-Voorpommeren en in de deelstaat/stad Berlijn. Bondskanselier Friedrich Merz kan maar hopen dat het debacle minder spectaculair wordt, zoniet is zijn carrière ten einde. En wat dan met zijn ‘Christlich Demokratische Union Deutschlands’ (CDU), de partij die zowat symbool staat voor de stabiliteit van de Bondsrepubliek – samen met haar lastige Beierse zusterpartij CSU.
De kiezers van Saksen-Anhalt zorgen ook voor grote onrust bij de Europese en Atlantische kopstukken die zwaar tillen aan de Russofilie van het AfD (en BSW en Die Linke). De hybride oorlogsstokerij tegen Rusland komt daardoor in het gedrang. Bondskanselier Merz had een week eerder nochtans goed gas gegeven met zijn expliciete aanklacht tegen de Russen voor het plaatsen van een explosieve drone op de luchthaven van Leipzig. Misschien heeft dat averecht gewerkt? In de gebieden van de vroegere DDR vinden de meeste burgers de Russen geen vijanden, de oorlogsretoriek van de regering in Berlijn staat haaks op hun gevoelens. (Tiens, we hebben nog geen klachten gehoord over ‘hybride oorlogsvoering’ van de Russen in Saksen-Anhalt? Of komt dat nog?)
Intussen zien en ervaren de Duitsers hoe openbare diensten, het onderwijs en de gezondheidszorg onder druk komen te staan en hoe er alleen over besparingen wordt gesproken, terwijl het militair budget de pan uitrijst. Tegen 2030 zal Duitsland evenveel uitgeven aan wapens als Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk samen.
Antifascistisch Front
Wat kunnen we doen buiten de volgende electorale slagen afwachten, hopende dat ze minder hard zijn? Saksen-Anhalt toont vooral aan hoe dringend het is de triomf van uiterst rechts tegen te gaan en front te vormen om het tij te keren. In veel landen zijn er hoopgevende signalen, vooral bij de jongste generaties. In Duitsland komen ze nu op straat, vaak spontaan. Antifascisme moet uitgroeien tot een massabeweging, internationaal, en snel. Al wie en wat progressief is, en essentiële vrijheden en rechten wil verdedigen, moet nu aan hetzelfde zeel trekken. Dat is een absolute prioriteit.
Dit artikel verscheen ook op Uitpers.