Veel nieuws valt er niet te melden na de 20e BRICS-top, die plaatsvond in New Delhi op 12 en 13 september. Vandaar wellicht dat meer en meer vragen rijzen over de zin en het nut van deze organisatie die graag wordt voorgesteld als 'de stem van het mondiale Zuiden’. Maar is ze dat ook? En kan ze dat zijn?

BRICS is een internationaal samenwerkingsverband van opkomende markten uit het mondiale Zuiden dat momenteel elf lidstaten telt. Brazilië, Rusland, India en China richtten de organisatie in 2009 op en werden een jaar later vervoegd door Zuid-Afrika (vandaar het Engelse acronym).

De New Dehli Verklaring die de BRICS-landen vrijgaven ter afsluiting van hun 20e top bevat alle bepalingen die je van een vertegenwoordiger van het Zuiden kan verwachten - onder meer een oproep tot samenwerking, dialoog en multilateralisme; een diepe ongerustheid over de conflicten in het Midden-Oosten en West-Azië; een pleidooi voor de hervorming van de Verenigde Naties, van de Bretton Woods-instellingen (de Wereldbank en het Internationaal Muntfonds) en van de Wereldhandelsorganisatie; een bezorgdheid over de hoge militaire uitgaven en de nucleaire dreiging; een veroordeling van het embargo tegen Cuba; een bevestiging van de rechten van het Palestijnse volk; en een oproep tot meer multilaterale samenwerking rond gezondheid, voedsel- en energiezekerheid; evenals een vraag naar meer culturele samenwerking. 

Geen rechtgeaard mens die over de verklaring iets negatiefs kan zeggen.

Hypocrisie?

Betekenen de BRICS en de New Dehli Verklaring ook iets concreet?

Een eerste vraag rijst bij de samenstelling van de groep. Voor tien landen is er zekerheid: Brazilië, China, Rusland, India en Zuid-Afrika als stichtende landen, en Egypte, Ethiopië, de Verenigde Arabische Emiraten, Iran en Indonesië als nieuwere leden. Saoedi-Arabië wordt op de site van BRICS zelf als elfde lidstaat vernoemd en wordt ook als dusdanig erkend door India dat momenteel het voorzitterschap van de organisatie op zich neemt. Maar Saoedi-Arabië zegt zelf enkel een land te zijn dat "uitgenodigd" is om zich aan te sluiten. 

De problemen zijn meteen zichtbaar: dit zijn niet bepaald landen die bevriend zijn met elkaar - sommigen liggen zelfs openlijk in conflict. India is een bondgenoot van de Verenigde Staten, terwijl Rusland en China dat beslist niet zijn. India en China maken ruzie over hun grenzen, Egypte en Ethiopië over water en Iran staat bijna overal op de zwarte lijst. En je kan op papier wel pleiten voor vrede, veiligheid en diplomatie, maar wat als je tegelijk Israëlische wapens koopt en het land van olie en steenkool voorziet?

Het is echter vooral de houding ten aanzien van het ‘Westen’ en van de VS in het bijzonder die de BRICS-landen verdeelt. Geopolitiek zitten ze geenszins op één lijn. Voor Iran is de VS een vijand, maar van Brazilië kan je niet verwachten dat het zich uitspreekt tégen de VS, zeker niet tijdens een verkiezingscampagne.

Er zit dus beslist een flinke dosis schijnheiligheid verborgen in de goedgekeurde teksten.

Of is het vooral machteloosheid?

Eén van de grote doelstellingen van de BRICS-landen is altijd geweest om zich los te maken van Washington en vooral van de VS-dollar. De landen zouden met alternatieve munten gaan werken. Tot nog toe handelen ze voor een klein deel in hun nationale munten en op deze laatste top werd weer gepleit voor het koppelen van hun digitale munten. Er wordt dus regelmatig gesproken over minder afhankelijkheid van de dollar, maar wanneer het aankomt op concrete plannen en uitvoering, wordt er weinig gezegd, en niemand wil geciteerd worden. Tekenend. 

Ook de ‘New Development Bank’ in Shangaï, de internationale ontwikkelingsbank die in 2014 door de vijf oorspronkelijke BRICS-landen is opgericht en waarvan de Braziliaanse Dilma Rousseff voorzitter is, leent nog steeds in hoofdzaak in VS-dollar!

Het is beslist geen makkelijke zaak omdat men uiteraard ook rekening moet houden met de extraterritoriale macht die de VS zichzelf heeft toegekend en mogelijke dure vergeldingssancties. Het is gevaarlijk schipperen tussen de vele klippen. Dus ja, een zekere machteloosheid valt niet uit te sluiten.

De elf BRICS-landen samen vertegenwoordigen 40% van het mondiale bruto binnenlands product (BBP) en 25% van het mondiale handelsverkeer. Dat is relevant, maar veel macht vloeit er niet uit voort.

Symbool?

Staat BRICS dan symbool voor wat een mogelijke tegenstem in de wereld zou kunnen zijn? Voor iets wat nog niet bestaat?

Beslist. Dat er uberhaupt gesproken wordt met Iran, en dat de Chinese president Xi Jinping, zijn Russische collega Poetin en de Indiase premier Modi hand in hand op de foto staan - het betekent wel iets.

BRICS is nog lang geen alternatief voor het dominante ‘Westen’, maar de ontwikkeling toont dat het dat in de toekomst potentieel wel zou kunnen zijn. In linkse analyses wordt er op gewezen dat deze landen vooral mee aan tafel willen zitten, niets meer dan dat, maar dat ze helemaal geen nieuwe tafel willen.

Dat kan kloppen, maar ondertussen laten ze wel een stem horen die aangeeft hoe een betere wereld er zou kunnen uitzien. Of ze dit zullen verwezenlijken valt af te wachten, maar de symbolische handdrukken kunnen ook weer niet zomaar genegeerd worden.

Een handdruk is beter dan een vuist en de weg naar vrede en samenwerking is inderdaad geplaveid met dialoog en diplomatie.