Het uiterst rechtse ‘Alternative für Deutschland’ (AfD) is alweer winnaar, nu in de deelstaatverkiezingen van Mecklenburg-Voorpommeren (MVP). De christendemocratische Unie (CDU) van bondskanselier Friedrich Merz is zwaar vernederd. Het nieuws over de verkiezingsoverwinning van Die Linke in Berlijn verdient daarnaast evenveel aandacht als dat van het ultrarechtse AfD in Mecklenburg-Voorpommeren (MVP) en de verdere neergang van de CDU. Dat de sociaaldemocratische partij in MVP redelijk standhoudt na haar kritiek op de federale regering, brengt ook wat nuance in het Duitse beeld.
Tweederangs
In Mecklenburg-Voorpommeren heeft AfD afgelopen zondag 20 september bijna het exploot van twee weken eerder in Saksen-Anhalt herhaald. Ze doet dat alweer na een campagne die inspeelt op het gevoel van veel Oost-Duitsers dat ze in de Bondsrepubliek tweederangsburgers zijn – volgens peilingen vindt 60% van de bevolking in de gewezen DDR dat. De hereniging van Duitsland bracht helemaal niet wat in 1990 werd beloofd. Zeker niet in een regio als Mecklenburg-Voorpommeren waar de werkloosheid gevoelig steeg na het toeslaan van de Treuhandanstalt, overheidsinstelling die na hereniging verantwoordelijk werd voor het privatiseren, herstructureren of sluiten van staatsbedrijven uit de voormalige DDR.
Daar komt de onvrede over het federaal beleid bovenop. “Onze hervormingen moeten verder gaan. Ik blijf”, zegt kanselier Merz ondanks de kaakslag in MVP waar zijn CDU, samen met de liberale ‘Freie Demokratische Partei’ (FDP), uit het parlement verdwijnt. Een complete vernedering. De dagen van Merz als bondskanselier lijken geteld. De kandidaten voor de opvolging maken zich klaar.
Opvallend is dat de sociaaldemocratische partij (SDP) het verlies erg heeft kunnen beperken in MVP. Ze haalt er 35% - 2,7% minder dan AfD, dat daarmee helemaal niet zo dominant is als in Saksen-Anhalt waar extreemrechts 44% haalde, een kwart meer dan de volgende partij (CDU). SPD-kopstuk Manuela Schwesig zal dus deelstaatpremier kunnen blijven in MVP, en dat na een campagne waarin ze de strijd voerde tegen een van Merz’ aangeprezen hervormingen, die van de pensioenen. Het is trouwens ook elders in oostelijk Duitsland opvallend dat zelfs CDU-politici afstand beginnen nemen van de onpopulaire “hervormingen”, de nominale verpakking voor sociale afbraak. Schwesig wordt ineens al genoemd als een mogelijke nieuwe SPD-voorzitter.
Links
In MVP presteert Die Linke met 6,5% onder de verwachtingen (op basis van de peilingen was 10 tot 11% verwacht). Dat is 3,5% minder dan de vorige keer. Hier speelde vermoedelijk de reflex van linkse kiezers om blok te vormen rond de SPD om zo uiterst rechts de pas af te snijden. Tegelijk was er ook de concurrentie van ‘Bündnis Sahra Wagenknecht’ (BSW, 4,8 %), een afsplitsing van Die Linke met een zwavelgeurtje – BSW heeft een anti-immigratieprogramma en samenwerking met AfD wordt niet uitgesloten.
Het ‘tweederangsburgergevoel’ heeft Die Linke lang aan kiezers geholpen in Oost-Duitsland, samen met enige nostalgie naar de DDR, ook al zijn zoveel kiezers te jong om de DDR zelf te hebben gekend. Er is een groot verschil tussen de officiële geschiedschrijving over die in 1990 ter ziele gegane DDR en de herinneringen (ook overgedragen) aan een goed leven met vast werk, degelijk en gratis onderwijs en gezondheidszorg, vakanties in Bulgarije, enz. En dat staat in contrast met onder meer Merz’ hervormingen.
Berlijn
Deze nostalgie speelt veel minder een rol in Berlijn waar alleen het oostelijk deel, destijds als hoofdstad, de geschiedenis van de DDR beleefde. De opvolger van de Oost-Duitse Communistische Partij, ‘Partei des Demokratischen Sozialismus’ (PDS), die in 2007 mee aan de basis lag van Die Linke, heeft daar een tijdje van kunnen profiteren. Maar het huidig succes van Die Linke, met 25,7% meer dan een verdubbeling in vergelijking met de vorige verkiezingen (BSW bleef met 4,7% onder de kiesdrempel), heeft te maken met de campagne rond sociale thema’s: wonen voorop. Het voorstel dat de stad 220.000 wooneenheden van institutionele investeerders onteigent, is erg populair.
Elif Eralp, lokale kopvrouw van Die Linke, kan nu proberen een meerderheid te vormen in het Berlijnse parlement rond dat voortel. De SPD, die tot drie jaar geleden koploper was in Berlijn en nu 12% haalt, is er echter niet voor gewonnen, evenmin als Die Grünen (die 14,3% halen, 4% minder dan in 2023). Een meerderheid tegen lagere huurprijzen, zonder Die Linke dan, kan nipt: CDU, SPD en Groen hebben samen 82 van de 158 zetels. Het zou een alliantie van verliezers zijn.
Een extra opsteker voor Die Linke is dat ze, volgens peilingen, de onbetwiste nummer één is bij jonge kiezers. Bij jongeren onder de 24 jaar, staat 43% achter de partij en bij de 25 tot 34-jarigen 49%. Een stimulans om voet bij stuk te houden.
Naast de grote winst van Die Linke staat ook de -weliswaar kleinere winst- van AfD in Berlijn, dat 16,3% van de stemmen haalt (een stijging van 7,2%). AfD eindigt daarmee vlak achter de CDU, dat met 18,8% flink verliest en de post van burgemeester kwijtspeelt. CDU had vorige keer al vooral campagne gevoerd tegen het verkeersbeleid en tegen het zoveel mogelijk bannen van de auto uit de stad. Daarnaast kost ook het federale sociale afbraakbeleid de partij van Merz nu bijna 10% in Berlijn.
Merz zegt dus toch te zullen volhouden met zijn “hervormingen”. Zijn regering heeft vooral veel aandacht en geld voor bewapening, terwijl openbaar vervoer, onderwijs, gezondheidszorg, enzovoort, dringend toe zijn aan investeringen om overeind te blijven. Chaos op het spoor, krottige schoolgebouwen, dat zijn de resultaten van de jarenlange zuinigheid in die sectoren. Ook dat slaat over op het stemgedrag.
Dit artikel verscheen ook in Uitpers.