Oekraïners van dienstplichtige leeftijd krijgen sinds begin augustus geen opvang meer in de EU. Kans op politiek asiel hebben ze ook nauwelijks. Voor deze groep dreigt gedwongen uitzetting, terwijl hun lotgenoten in Oekraïne gedwongen worden ingelijfd, soms met de dood tot gevolg.
Het was een kort persbericht van de Nederlandse Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND): Oekraïners van dienstplichtige leeftijd (tussen 25 en 60 jaar) komen alleen nog in aanmerking voor de EU-richtlijn tijdelijke bescherming (RTB) als ze kunnen aantonen dat ze hun militaire verplichtingen hebben voldaan of daarvan zijn vrijgesteld. De IND verwacht dat zij massaal politiek asiel zullen aanvragen. Maar de kans op asiel is minimaal omdat dienstweigering op zich voor de IND geen asielgrond is.
Proportioneel?
Zo kwam de Zwolse Rechtbank op 12 mei jongstleden tot een opmerkelijke uitspraak bij een asielaanvraag van een 49-jarige Oekraïense asielzoeker in Nederland. De man kwam al in 2020 naar Nederland, voor de Russische inval van februari 2022 dus. Om die reden viel hij niet onder de RTB, die recht geeft op opvang, leefgeld, medische zorg, onderwijs en de mogelijkheid om te werken. Enige tijd geleden vroeg hij politiek asiel aan omdat hij vreesde dat hij bij terugkeer zou worden ingelijfd in het Oekraïense leger. De man stelde dat niet te willen op grond van zijn christelijk-orthodoxe levensovertuiging en vreesde voor een gevangenisstraf. De rechtbank erkende in haar uitspraak dat de man volgens de Oekraïense regels dienstplichtig is en dat het weigeren van de dienst gevangenisstraf op kan leveren nu de dienstweigerwet in Oekraïne is opgeheven. [Sinds de algemene mobilisatie op 24 februari 2022 bestaat er geen reguliere wettelijke mogelijkheid meer om militaire dienst te vervangen door alternatieve burgerdienst. Op 27 oktober 2025 bevestigde het Oekraïense Hooggerechtshof dat gewetensbezwaren op zichzelf geen vrijstelling van mobilisatie of strafrechtelijke aansprakelijkheid opleveren.]
Toch oordeelde de Zwolse Rechtbank dat de asielaanvraag van de Oekraïense man terecht is afgewezen door de IND, met name omdat er geen sprake is van "onevenredige bestraffing" van dienstweigeraars. “De maximale straf – een gevangenis straf van vijf jaar – die in Oekraïne kan worden opgelegd is niet disproportioneel voor een land in oorlog”, aldus de rechtbank.
Volgens raadsman Han Brands is de uitspraak van de Zwolse rechter erg kort door de bocht. “Is vijf jaar cel wel of niet proportioneel? Het Europese hof zegt dat asiel moet worden verleend als er risico is op excessieve gevangenisstraf, marteling of doodstraf. Dienstplichtigen die niet in dienst willen, lopen wel degelijk grote risico’s.” Zijn cliënt tekende geen hoger beroep aan en loopt volgens Brands nu kans op uitzetting naar Oekraïne.
Recht op weigeren
Het blokkeren van het recht op dienstweigeren in Oekraïne sinds het uitbreken van de oorlog met Rusland lijkt strijdig met diverse Europese verdragen en ook met het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie: “Het recht op dienstweigering op grond van gewetensbezwaren wordt erkend volgens de nationale wetten die de uitoefening van dit recht regelen” (Artikel 10). Ondertussen veroordelen rechtbanken in Oekraïne, tot en met het Hooggerechtshof, dienstweigeraars tot lange gevangenisstraffen.
Oekraïense dienstweigeraars kunnen in landen van de EU alleen asiel krijgen als ze bij terugkeer aantoonbaar betrokken zouden raken bij oorlogsmisdaden en er gegronde vrees is voor een onevenredige bestraffing. Maar in de praktijk wordt de lat hoog gelegd, zoals blijkt uit de aangehaalde zaak bij de Zwolse rechter. Het opschorten van het recht op dienstweigering mag dan wel in strijd zijn met diverse Europese afspraken, kennelijk wenst de EU Oekraïne hier niet op aan te spreken.
Martelingen
Niet alleen blokkeert Oekraïne het recht op dienstweigering, ook het geweld tegen dienstweigeraars neemt toe, soms met dodelijke afloop. De 50-jarige Dmytro Koval werd op 1 maart van dit jaar op straat opgepakt door de mobilisatiedienst. Koval, een baptist, weigerde de wapens op te nemen en werd op 6 maart tegen zijn zin overgedragen aan het 425e aanvalsregiment Skelya. Daar werd hij gemarteld omdat hij weigerde te eten. Op 21 maart stierf hij, volgens de autoriteiten ten gevolge van een hartspierziekte. Maar als zijn weduwe Liliya zijn lichaam ziet, is dat bijna onherkenbaar door de vele blauwe plekken, kneuzingen en verwondingen, zo vertelt ze de Noorse mensenrechtenorganisatie Forum18.
De Oekraïense onderzoeksjournaliste Kateryna Lykhohliad van de onafhankelijke Oekraïense nieuwssite Babel verzamelde bewijzen over tenminste 26 verdachte sterfgevallen bij het regiment Skelya. De rekruten stierven volgens Lykhohliad door mishandeling, medische verwaarlozing of zelfmoord. Vaak binnen een maand na aankomst. De Oekraïense militaire ombudsman Ruslan Tsygankov bevestigde in april tegenover Forum18 dat hij meerdere klachten heeft gekregen over martelingen bij het Skelya-regiment. De leider van het regiment, luitenant-kolonel Yuriy Harkavy, is gedurende een ingesteld onderzoek op non-actief gesteld.
Vervolgd en veroordeelden
Drie Jehovah’s Getuigen, Serhiy Batiuzhenko, Eduard Martens en Ruslan Korobeink, overleefden de mishandelingen bij het regiment Skelya wel. Tegen onderzoeksjournaliste Lykhohliad vertelden ze dat ze door een militaire instructeur buiten bewustzijn waren geslagen, terwijl andere soldaten hun geloof bespotten en hen medische zorg onthielden. Jehovah’s Getuigen meldden dat in 2024 ongeveer 661 gelovigen strafrechtelijk werden vervolgd wegens ontduiking van de mobilisatie.
Rechtbanken veroordeelden meerdere gewetensbezwaarden tot gevangenisstraffen van drie jaar. Volgens de Oekraïense nieuwssite Babel zouden ook driehonderd zevendedagsadventisten tegen hun zin worden vastgehouden op militaire bases en in opleidingscentra. Volgens een overzicht in het Reformatorisch Dagblad van 21 juli jongstleden lopen er meerdere rechtszaken tegen baptisten en begin 2026 werden tientallen Jehovah’s Getuigen veroordeeld tot doorgaans drie jaar gevangenisstraf. De 42-jarige Volodymyr Klementiev kreeg op 9 maart van dit jaar zelfs zes jaar, de hoogst bekende straf wegens dienstweigering. In totaal zouden er inmiddels meer dan honderd weigeraars zijn veroordeeld, aldus het 'European Bureau for Conscientious Objection' (EBCO). Duizenden worden tegen hun zin vastgehouden in kazernes.
Rapporten daarover liggen bij de VN, de EU, het Oekraïense parlement en mensenrechtenorganisaties. De bereidheid in Oekraïne om naar het front te trekken neemt in snel tempo af. De Oekraïense minister van Defensie maakte begin dit jaar bekend dat Oekraïne twee miljoen dienstweigeraars telt die merendeels het land zijn uit gevlucht. Ook noemde de minister 200.000 gevallen van desertie: dienstplichtigen die zonder toestemming uit het leger zijn vertrokken. Daarop staat een gevangenisstraf van tien jaar. Het verzet tegen de dienstplicht wordt onder andere gevoed door de hardnekkige corruptie. De meer welvarende Oekraïners kopen zich met smeergeld vrij van de dienstplicht.
Succes Oekraïense lobby
Dat de EU de Richtlijn tijdelijke bescherming niet meer toepast op dienstplichtige Oekraïners is een succes voor de Oekraïense lobby. Eerder bepleitte bijvoorbeeld de Oekraïense ambassadeur in Nederland bij de regering om Oekraïners van dienstplichtige leeftijd vanuit de opvang terug te sturen naar Oekraïne. Nederland legde dat verzoek toen naast zich neer. Maar in een nota aan de Tweede Kamer van minister van Asiel en Migratie Bart van den Brink van 30 juni jongstleden lijkt de EU alsnog gevallen voor de Oekraïense lobby. “Er is een balans gezocht tussen het beschermen van ontheemden en het ondersteunen van Oekraïne in hun verdediging tegen de Russische agressie” [cursivering auteurs].
Dat betekent concreet: “Personen die niet voldoen aan hun militaire verplichtingen zoals vastgelegd in de Oekraïense wetgeving, en die daarom van de Oekraïense autoriteiten geen toestemming hebben gekregen om Oekraïne te verlaten, vallen na het instellen van de nieuwe Europese regelgeving buiten de nu bestaande opvangregeling.” Opmerkelijk is dat de Europese Commissie zelfs zo ver gaat dat ze samen met de Oekraïense autoriteiten een mobiele applicatie heeft ontwikkeld (Reserv+), waarmee documenten kunnen worden verkregen die aantonen dat iemand is vrijgesteld van bepaalde militaire verplichtingen of aan die verplichtingen heeft voldaan. De app kan dus gebruikt worden bij het al dan niet afwijzen van tijdelijke beschermingsaanvragen in de EU.
Gevolgen
De nieuwe EU-regels betekenen dat mobilisatie-ontduikers en deserteurs als illegaal in EU-landen moeten zien te overleven. Ze lopen tevens het risico op uitzetting, omdat delen van Oekraïne als veilig worden beschouwd. De regels zullen naar verwachting leiden tot duizenden asielaanvragen voor de toch al overbelaste IND. [Bij een asielaanvraag wordt individueel beoordeeld of iemand recht heeft op internationale bescherming wegens risico op vervolging of ernstige schade bij terugkeer.] De kans op asiel lijkt klein voor Oekraïeners van diensplichtige leeftijd. In de beslisnota van 30 juni die naar de Tweede Kamer is gestuurd, stelt minister Van den Brink: “De achtergronden bij, en de hoogtes van de straffen op het ontduiken van mobilisatie zijn op dit moment niet zodanig dat daarmee sprake is van vluchtelingrechtelijke vervolging of ernstige schade”. In lijn met de eerdere uitspraak van de Zwolse rechter dus.
Ook schrijft Van den Brink: “Hoewel er berichten van oorlogsmisdaden zijn door de Oekraïense strijdkrachten, is er geen aanleiding om aan te nemen dat sprake is van een wijdverbreide praktijk of van systematische schendingen”. De opmerking van de minister bagatelliseert de ernst van de misstanden rond rekrutering en de behandeling van gewetensbezwaarden zoals gedocumenteerd door ngo’s als EBCO, Forum18 en Babel.
Dat het afschaffen van het recht op dienstweigering door Oekraïne omstreden is laat Van den Brink onbesproken, terwijl internationale instanties op het gebied van mensenrechten betogen dat het recht op dienstweigering juist in oorlogstijd niet mag worden afgeschaft, omdat het dan pas echt relevant wordt.
Europarlementariër voor GroenLinks en hoogleraar migratierecht aan de Radboud-universiteit Tineke Strik zegt: “Het is zeker niet uitgesloten dat Oekraïense mannen na een negatieve beslissing op een asielaanvraag gedwongen teruggestuurd worden”. Strik wil garanties van de Oekraïense regering over hun behandeling bij terugkeer. “Ik maak me daar zorgen over, vanwege de gevaren die dienstweigeraars lopen in Oekraïne.” Ze heeft een verzoek ingediend bij de mensenrechtencommissie van het Europees Parlement om hierover met de Europese Commissie van gedachten te wisselen. Ook wil ze een toezegging dat dienstweigeraars altijd toegang moeten hebben tot een asielprocedure.
Dit artikel verscheen eerder in Vredesmagazine.