Minister van Defensie Theo Francken werkt naar eigen zeggen aan een voorstel voor een rijkswacht 2.0, een mobiele brigade op militaire leest geschoeid. Hij doet dat in samenwerking met minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin.
De aankondiging van Francken volgt op verschillende gespierde tweets die hij de wereld instuurde. Nadat jongeren geweld gebruikten tijdens de vakbondsbetoging van 9 oktober sprak Francken bijvoorbeeld over "antifa-stoottroepen van de PvdA". Hij bracht ook de boodschap dat defensie het controversiële ordehandhavingswapen FN 303 heeft besteld om het “geweldniveau op te schalen” en “de controle terug” te nemen. “De tijd van pamperen en excuses is al lang voorbij”, zo klonk het stoer. In werkelijkheid maakt het leger al langer gebruik van de FN 303. Wel heeft Francken in december 2025 de aankoop van een gemoderniseerde versie van de FN 303 goedgekeurd, de FN Smart protector 303T, die met ‘slimme technologie’ is uitgerust.
Het is lang niet zeker dat een parlementaire meerderheid kan worden gevonden voor de heroprichting van de rijkswacht. Die is in de jaren 1990 om diverse redenen opgedoekt. Naast de versnippering en gebrekkige samenwerking behoorden de militair-hiërarchische structuur, corruptie en infiltratie door extreemrechts tot de argumenten om de rijkswacht te ontbinden.
Wel past het rijkswacht 2.0-ideetje binnen Franckens visie om het leger een grotere rol te laten spelen in de binnenlandse ordehandhaving. Nu al patrouilleren militairen zij aan zij met politiediensten in Brusselse stations van het trein- en metronetwerk (operatie ‘Urban shield’) en op andere gevoelige plaatsen in de hoofdstad.
Vorige week werden voor het eerst ook militairen ingezet bij controleacties op 118 treinen. Francken pakte daar gretig mee uit en pochte dat “veel drugs, geld en wapens” in beslag werden genomen. In zijn gebruikelijke macho-stijl volgde hij op met de slogan: “We need to take back control”.
De minister van Defensie wekt graag de indruk dat we in een permanente veiligheidscrisis zitten als gevolg van “links laxisme” en dat we het leger nodig hebben om het geweldmonopolie van de staat te handhaven en versterken. Naast het feit dat militairen in liberale democratieën niet ingezet horen te worden voor binnenlandse ordehandhavingstaken, is de realiteit dat de militairen die op openbare plaatsen patrouilleren vooralsnog symbolisch decorum zijn. Een defensiecodex die tegen eind dit jaar wordt verwacht moet –zoals Francken het in de Kamercommissie van 12 december 2025 verwoordde– “het referentiekader worden voor de taken en bevoegdheden van Defensie, met inbegrip van de binnenlandse opdrachten vermeld in het regeerakkoord.” Het regeerakkoord gaat evenwel niet verder dan ondersteunende opdrachten op gevoelige sites, zoals kerncentrales, vanaf dreigingsniveau 3. Van een gemilitariseerde ordehandhaving is er geen sprake en al zeker niet van de oprichting van een mobiele rijkswachtbrigade.
De wederoprichting van de rijkswacht is een natte droom van (extreem)rechts. Het Vlaams Belang beweert overigens dat Francken zijn voorstel heeft gebaseerd op een onderdeel van het veiligheidsplan dat de extreemrechtse partij dit voorjaar lanceerde. Daarin is sprake van de oprichting van een ‘Vlaams Veiligheidskorps’, “naar het model van de vroegere rijkswacht, met een militaire status en de nodige slagkracht om op te treden tegen zwaarbewapende bendes, georganiseerde criminaliteit en extreem geweld tegen politie en hulpdiensten". Het belang dat dergelijke partijen aan een gemilitariseerd politiekorps hechten, is historisch gegroeid en past binnen de inspanningen van partijen als N-VA en MR om sociale acties, zoals stakingen en politiek protest, aan banden te leggen. Het was immers traditioneel een belangrijke rol van de rijkswacht om als ordehandhavingsmacht in te grijpen bij sociale conflicten.
Dat gebeurde voor het eerst op grote schaal in 1886 toen de rijkswacht bijzonder gewelddadig optrad tegen de eerste grote arbeidersopstand en verantwoordelijk was voor tal van doden en gewonden. Volgens het toenmalige strafwetboek waren stakingen een criminele inbreuk op het recht op arbeid. Stakingsleiders werden als onruststokers bestempeld tegen wie harde straffen werden uitgesproken. In haar evaluatie van de politiediensten van 1997 haalt de senaatscommissie voor Binnenlandse Aangelegenheden andere historische voorbeelden aan om te wijzen op het repressieve karakter van de openbare ordehandhaving door de rijkswacht. Het is die kritiek die ermee toe geleid heeft dat de rijkswacht begin jaren 1990 werd gereorganiseerd, waarbij de banden met het ministerie van landsverdediging werden doorgeknipt en “werd afgestapt van het louter repressief karakter”, met meer aandacht voor “gemeenschapspolitiezorg” zoals de senaatscommissie het in haar rapport verwoordde.
Aan het voornemen en bijhorend taalgebruik van Francken te oordelen wil hij terug naar dat repressieve karakter. “Een gewapende arm die ertegenaan gaat zoals de rijkswacht vroeger”, dixit de minister van Defensie op X. Maar dat geloof in de ‘heilzame’ werking van gewelddadige ordehandhaving wordt tegengesproken door het Franse voorbeeld, waar 'les Compagnies Républicaines de Sécurité' (CRS) en de rijkswacht een reputatie hebben van hardhandig optreden en disproportioneel geweld tijdens manifestaties, en daarbij doorgaans geconfronteerd worden met nog meer geweld. Zij krijgen daarvoor trouwens al jaren zware kritiek van Franse en internationale mensenrechtenorganisaties die aandringen op de-escalerende methodes tijdens manifestaties - het omgekeerde van de repressieve ‘law and order’-aanpak van Francken dus.
Maar er schuilt nog een andere motivatie achter Franckens voorstel voor een gemilitariseerde mobiele politiebrigade. Sinds het optrekken van de militaire uitgaven naar 2% van het bruto binnenlands product (BBP) moet Francken miljarden –jaarlijks rond de vijf miljard euro extra– zien te besteden. Er ligt weliswaar een militair aankoopplan klaar ter waarde van 34 miljard euro, dat nu deels in uitvoering is, maar een contract tekenen wil niet zeggen dat de betalingen onmiddellijk kunnen gebeuren. Daar kunnen vele jaren overheen gaan. Bovendien moeten die uitgaven in de komende jaren nog verder de hoogte in. Een norm van 3,5% tegen 2035 voor directe militaire uitgaven, zoals de NAVO wil, is bijna een verdubbeling. Het voordeel van gemilitariseerde ordehandhaving is dat die kan worden aangerekend als een bijdrage in het behalen van de NAVO-norm. Schrijnend, want tegelijk bestaat er binnen de politie al een capaciteit voor ordehandhaving, alleen is die onderbemand en ondergefinancierd. En nog erger is het gesteld met de juridische capaciteit om te sanctioneren die eveneens met besparingen wordt geconfronteerd.
Sowieso zal een nieuwe rijkswacht het politiewerk opnieuw versnipperen, met overlappende en concurrerende opdrachten, zaken die mee hebben geleid tot de beslissing in de jaren 1990 om de toenmalige rijkswacht op te heffen.
Dat neemt niet weg dat Franckens voorstel in eerste instantie ideologisch is gemotiveerd. Zijn scherpe uithalen naar sociaal protest, zijn anti-migratiediscours, zijn intolerantie voor tegenstemmen, enzovoort, moeten samen worden gelezen met wat hij verstaat onder een 'veiligheidscultuur'. Een legerdienst zal voor meer discipline zorgen onder jongeren, meer wapens zullen ons beschermen, militairen in de straat zorgen voor veiligheid en de aankomende defensiecodex moet het leger een grotere rol toedichten in crisistijd (en voor Francken is er al lang sprake van crisistijd). Voor het waarom van onveiligheid -of dat nu lokaal of internationaal is- en de bijhorende aandacht voor preventie en de-escalatie zijn in zo’n gemilitariseerd veiligheidsdiscours weinig plaats.
