Op initiatief van de Franse president Macron wordt onder het motto ‘vooruitgeschoven afschrikking’ toegewerkt naar een eigen Europese nucleaire paraplu. Die paraplu vervangt niet de nucleaire samenwerking binnen de NAVO en het gaat evenmin over een gezamenlijk Europees arsenaal aan kernwapens. Frankrijk beschikt vandaag met zo’n 300 kernwapens reeds over een eigen ‘force de frappe’. Macron wil nu nagaan hoe via Europese samenwerking, die Franse afschrikking ook Europees kan worden aangewend. Hoe dan ook komt dit neer op de start van een nieuwe, nucleaire lente en verhoogt deze Europese nucleaire afschrikking de kans op een gevaarlijke nucleaire escalatie ernstig.
In januari 2025, na de start van de tweede ambtstermijn van Donald Trump in de VS, laaiden de pleidooien voor een Europese strategische autonomie en een eigen nucleaire afschrikking snel op. Trumps onbetrouwbaar geachte houding, met onder meer zijn agressieve claim op Groenland, zorgde ervoor dat een aantal Europese leiders, niet in het minst de nieuwe Duitse Bondskanselier Friedrich Merz, het gaspedaal indrukten. Tijdens de veiligheidsconferentie in München in februari 2026 verwees Merz naar de onzekere nucleaire veiligheidsgarantie van de VS tegen Rusland alvorens aan te kondigen dat hij vertrouwelijke gesprekken had opgestart met de Franse president Emmanuel Macron over een eigen Europese nucleaire paraplu.
Als trekker van het project lichtte Macron zijn plannen maandag 2 maart 2026 toe op de militaire basis Île Longue, nabij Brest in Bretagne. Hij stelde er dat Frankrijk het aantal kernkoppen van zijn force de frappe de komende jaren wil opdrijven, en dit voor het eerst sinds 1992. Bovendien zal er niet langer open gecommuniceerd worden over de omvang van het Franse arsenaal, “om de vijanden niet wijzer te maken”. Dat gebrek aan transparantie maakt controle en een dialoog over wapenbeheersing feitelijk onmogelijk. Daarnaast wil Macron tegen 2036 een nieuwe nucleaire onderzeeër klaar hebben met als naam ‘Invincible’. De uitbreiding van het Franse kernwapenarsenaal kadert in een gevaarlijke mondiale tendens waarbij alle negen kernwapenstaten volop bezig zijn met het moderniseren en/of uitbreiden van hun arsenalen en veiligheidsstrategieën zich steeds verder verwijderen van duurzame veiligheid, gebaseerd op diplomatie, wapenbeheersing en risicobeperking.
Geen ‘nuclear sharing’
Op het moment dat Macron zijn plannen rond een Europese afschrikking aankondigde, waren er, buiten Frankrijk, al acht andere landen bij betrokken: het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Polen, Griekenland, Zweden, Denemarken, Nederland én België. In mei 2026 kwam daar ook nog Noorwegen bij. Het is echter belangrijk om te benadrukken dat het -op papier- geenszins gaat om de uitbouw van een gezamenlijk Europees arsenaal aan kernwapens, evenmin om het permanent plaatsen of stockeren van Franse kernwapens in partnerlanden. Het Franse arsenaal zou onder uitsluitend Franse controle blijven en de Franse president blijft ook in de toekomst soeverein beslissen wanneer de “vitale belangen van Frankrijk” -die hij expliciet linkt aan de Europese veiligheid- in het geding zijn en de Franse kernwapens ingezet kunnen worden.
Waaruit bestaat de samenwerking dan wel? Er wordt sterk de nadruk gelegd op een strategische dialoog tussen de partnerlanden, met uitwisseling van informatie en inlichtingen. De ‘vooruitgeschoven afschrikking’ houdt ook in dat partners zouden kunnen deelnemen aan nucleaire oefeningen. Het meest concreet wordt het wanneer het gaat over de mogelijkheid van de tijdelijke stationering van met kernwapens uitgeruste Franse gevechtsvliegtuigen op luchtmachtbasissen in partnerlanden, onder meer in het kader van dergelijke oefeningen. De samenwerking gaat in zijn huidige vorm dus niet over ‘nuclear sharing’, zoals dat gebeurt binnen de NAVO, waarbij VS-kernwapens gestationeerd zijn in zes Europese landen (waaronder België), maar zou wel als opstapje kunnen dienen naar een eigen Europese afschrikking, zoals ook besproken werd tijdens de veiligheidsconferentie in München in februari dit jaar, kort voor de speech van Macron op Île Longue.
Frans-Duitse as
De nieuwe vooruitgeschoven afschrikking vertrekt van een sterke Frans-Duitse as. Reeds in maart kondigden president Macron en Bondskanselier Merz de oprichting aan van een Frans-Duitse Nucleaire Stuurgroep. Naar aanleiding van de Frans-Duitse Defensie- en Veiligheidsraad van 17 juli 2026, die plaatsvond op de Duitse luchtmachtbasis van Nörvenich, gaven Macron en Merz een update in een statement. De Nucleaire Stuurgroep wordt voorgezeten door de Franse president en de Duitse Bondskanselier, en de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie van beide landen maken er deel van uit. Frankrijk en Duitsland zeggen op die manier werk te willen maken van een “strategische samenwerking” en een “gezamenlijke strategische cultuur”.
Concreet betekent dit dat Duitsland -een land met een groot conventioneel leger maar zonder kernwapens- met conventionele strijdkrachten zal deelnemen aan Franse nucleaire oefeningen. Met andere woorden: de conventionele militaire capaciteit van Duitsland zal geïntegreerd worden in een gezamenlijke veiligheidsstrategie, waarbij de Franse kernkoppen voor de nucleaire afschrikking moeten zorgen. Prompt werd ook aangekondigd dat twee Franse Dassault Rafale-gevechtsvliegtuigen tijdelijk gestationeerd worden op de luchtmachtbasis van Nörvenich als eerste operationele stap in de bilaterale strategische samenwerking. Later dit jaar zullen verdere stappen volgen, waaronder een Duitse conventionele deelname aan een Franse nucleaire oefening.
Dit geeft al een beeld van hoe de toekomstige samenwerking met de acht andere partnerlanden eruit zou kunnen zien. Hoewel het duidelijk is dat de Frans-Duitse as tot dusver tot de meest concrete operationele stappen heeft geleid inzake de Franse ‘vooruitgeschoven afschrikking, is een andere heel belangrijke partner het Verenigd Koninkrijk - naast Frankrijk het enige andere Europese land met een eigen kernwapenarsenaal.
Reeds op 10 juli 2025 ondertekenden president Macron en de toenmalige Britse eerste minister Keir Starmer de ‘Northwood Declaration’. Daarin verklaren beide landen dat ze hun nucleaire samenwerking en coördinatie verder willen verdiepen, al stellen ze duidelijk dat hun nucleaire machten onafhankelijk zullen blijven opereren. De Declaration kondigde ook de oprichting aan van een Frans-Britse ‘Nuclear Steering Group. Inmiddels kwam die eind december 2025 voor een eerste keer samen. Hoewel de Northwood Declaration wel nog wat lippendienst bewijst aan het nucleair Non-proliferatieverdrag (NPT), kan ze beschouwd worden als een belangrijke stap richting een Europese nucleaire afschrikking, wat indruist tegen de letter en de geest van het NPT.
Scandinavisch front
In mei 2026 voegde Noorwegen zich als vooralsnog laatste land bij het initiatief rond een Europese nucleaire paraplu. Een (tijdelijke) stationering van Franse gevechtsvliegtuigen met kernwapens op de luchtmachtbasis van Bardufoss in het noorden van Noorwegen, zou betekenen dat die vliegtuigen op zo’n vijftien minuten tijd de Russische basis van Murmansk kunnen bereiken. Het spreekt voor zich dat dit door het Kremlin als zeer bedreigend wordt ervaren.
Finland overweegt momenteel ook om deel te nemen aan de Franse vooruitgeschoven afschrikkingsstrategie en heeft alvast het lang lopende verbod op het stationeren van kernwapens op zijn grondgebied opgeheven. Als Finland -dat een grens met Rusland van meer dan 1300 kilometer telt- zich aansluit, wordt heel Scandinavië plotseling een nieuw front van de Franse nucleaire operaties, wat de strategische verhoudingen in het noorden drastisch zou veranderen.
Daarbovenop bracht ‘The Financial Times’ op dinsdag 2 juni uit dat de Verenigde Staten plant om in bijkomende Europese NAVO-lidstaten permanent kernwapens te stationeren. Landen die vernoemd worden zijn Polen en de Baltische staten. Het Kremlin zou deze provocatie allicht niet onbeantwoord laten.
Opbod en escalatie
Het Zweeds vredesonderzoeksinstituut (SIPRI) publiceerde in juni zijn jaarlijkse beoordeling van de stand van zaken op het gebied van bewapening, ontwapening en internationale veiligheid. Het beschrijft hoe decennialange inspanningen om zowel het aantal kernwapens als hun rol in het veiligheidsbeleid terug te dringen, vandaag de rug worden toegekeerd. Wat startte als een pleidooi voor Europese strategische autonomie ten aanzien van een onbetrouwbare trans-Atlantische bondgenoot, komt in werkelijkheid neer op een vernieuwd en versterkt nucleair opbod vanuit Europa. Een opbod dat hoe dan ook beantwoord zal worden door de twee veruit grootste kernwapenmachten ter wereld, de VS en Rusland, die vandaag al volop inzetten op de modernisering, diversificatie en uitbreiding van hun arsenalen. Wetende dat de nieuwe generatie kernwapens makkelijker inzetbaar zijn dan hun voorgangers, verhoogt dat opbod de kans op een nucleaire escalatie ernstig.
In plaats van mee te werken aan een gezamenlijke nucleaire paraplu, verwachten we van de Belgische regering en de Europese Unie dat ze pleitbezorgers zouden zijn van verdere, wereldwijde ontwapening en van het Verdrag inzake het Verbod op Kernwapens (TPNW). Dat VN-verdrag trad in werking op 22 januari 2021 en werd inmiddels door 95 landen ondertekend en door 75 landen geratificeerd. En tot slot nog dit. Het pleidooi voor Europese nucleaire afschrikking vertrekt vaak vanuit de idee dat in een steeds woeliger wordende wereld, de Europese democratieën recht hebben op veiligheid en stabiliteit. Maar het zou zomaar kunnen dat in Frankrijk bij de volgende presidentsverkiezingen van april en mei 2027, de kandidaat van extreemrechts uiteindelijk aan het langste eind trekt. Wat dan? Gaan we dan allemaal schuilen onder de paraplu van Moeder Le Pen?
Op 26 september, de Internationale Dag voor de Totale Uitbanning van Kernwapens, organiseert de Belgische Coalitie tegen Kernwapens (BCK), een actiedag in Brussel om aandacht te vragen voor de nood aan hernieuwde inspanningen voor wereldwijde kernontwapening. In de voormiddag is er een actiemoment en in de namiddag een panelgesprek met de Europese nucleaire paraplu als focus. Meer informatie vind je in onze kalender.
