Op 6 januari openden troepen van het Syrische leger een aanval op twee stadsdelen van de noordelijke Syrische stad Aleppo. Het ging om stadsdelen waar Koerden in de meerderheid zijn en ook over eigen veiligheidsdiensten beschikten. Er vielen doden en gewonden, maar de aanval zorgde er vooral voor dat vele tienduizenden Koerden op de vlucht sloegen. Journalist Chris Den Hond volgt de situatie in Syrië en de Koerdische regio op de voet. We spraken dit weekend met hem over wat er precies gebeurde op 6 januari en wat dit nu betekent voor de toekomst van Syrië.
Wat was de aanleiding voor deze aanval?
Chris Den Hond: “Er waren al een tijd besprekingen gaande tussen enerzijds de nieuwe regering van Damascus en anderzijds de politieke en militaire verantwoordelijken van de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF). De SDF is een militaire alliantie van Koerdische, Arabische en Assyrische strijdkrachten, die het gebied in het noorden en oosten van het land (zowat één derde van het Syrische grondgebied) dat wordt bestuurd door de Autonome Administratie van Noord en Oost-Syrië (AANES), controleert en verdedigt.
De besprekingen -volgend op een raamakkoord dat al in maart 2025 gesloten werd tussen de regering in Damascus en de SDF- liepen eigenlijk relatief goed en er hing een akkoord in de lucht. Dat was ten minste zo tot 5 januari. Toen kwam plots de minister van Buitenlandse Zaken van Syrië de zaal binnen met de melding dat er niets ondertekend kon worden. Hij bleek daartoe orders te hebben gekregen vanuit Turkije. Op datzelfde moment waren er in Parijs onderhandelingen bezig tussen Israël, vertegenwoordigers van de regering in Damascus en Hakan Fidan, de Turkse minister van Buitenlandse Zaken. Die onderhandelingen gingen over de rol van Israël en Turkije in Syrië. De details van wat in Parijs besproken werd zijn niet gekend, maar het is wel zo dat een dag na het blokkeren van de besprekingen in Damascus, de aanvallen van het Syrische leger op Aleppo van start zijn gegaan. Die troepen kwamen daar trouwens aan in pick-up trucks met nummerplaten die beginnen met ‘TR’ - Turkse nummerplaten dus. Het was duidelijk wie hier de hand in had. Turkije wil elke vorm van autonomie voor de Koerden in Syrië verhinderen, vooral omdat dit een weerslag zou kunnen hebben op de Koerdische bevolking (15 miljoen) in eigen land.
Aleppo is geen Koerdische stad en ligt niet in het door AANES bestuurde gebied. Waarom vond de aanval precies daar plaats?
Chris Den Hond: Aleppo is de tweede grootste stad van Syrië en is een belangrijk economisch centrum. Turkije heeft altijd een zekere claim gelegd op de stad. Naast een moslimbevolking zijn er ook veel christenen en Koerden. Het is zeker geen conservatieve stad, eerder een kosmopolitische mozaïek. En je hebt er dus twee belangrijke stadsdelen met een Koerdische meerderheid. Dat is al heel lang zo. Het gaat niet om vluchtelingen. Het is historisch zo gegroeid.
In het raamakkoord dat de nieuwe Syrische president al-Sharaa op 10 maart 2025 sloot met SDF-leider Mazloum Abdi, werd overeengekomen dat de SDF-troepen zich zouden terugtrekken uit Aleppo, wat ook gebeurde. Ze werden in april vervangen door Koerdische politie-eenheden, genaamd 'Asayesh' (“Veiligheid”), die in principe afstemden met Damascus en dus niet werden aangestuurd door de SDF. Dat was in zekere zin een toegeving maar ook gewoon een erkenning van de gemeentelijke autonomie van Aleppo. Het is belangrijk om te weten dat dit bijzonder goed verliep. Een soortgelijk akkoord had ook voor andere streken gevonden kunnen worden. De vraag is dus wie er belang bij heeft om iets dat goed loopt te ondermijnen.
De twee Koerdische wijken in Aleppo zijn aangevallen door milities die deel uitmaken van het Syrische leger en een zeer slechte reputatie hebben. Het gaat om de Sultan Murad-brigade en de Hamza-brigade - extremistische, islamistische en pro-Turkse milities, die in Afrin en het noorden van Syrië grove schendingen van de mensenrechten op hun naam hebben. Deze milities hebben nu dus met de steun van Turkije Aleppo ingenomen. Waarom? Turkije wil ten allen prijze een akkoord van Damascus met de Koerden en hun bondgenoten vermijden. Het wil geen Koerdische autonomie, hoe beperkt ook, en het weet dat deze aanval het akkoord dat in de lucht hing volledig op losse schroeven zet.
Kunnen deze aanvallen zich verder uitbreiden?
Chris Den Hond: Dat is al aan het gebeuren. De aanvallen zetten zich voort ten oosten van Aleppo, maar nog steeds ten westen van de Eufraat. Dat is niet onbelangrijk, omdat er informele, niet-ondertekende akkoorden zijn die stellen dat alles ten westen van de Eufraat onder controle van Damascus blijft, terwijl alles ten oosten van de Eufraat in handen zou kunnen blijven van de SDF. Dat was ook de logica van het akkoord van 10 maart 2025: het noorden en oosten van Syrië zouden onder controle blijven van de Syrische Democratische Strijdkrachten, maar die zouden wel geïntegreerd worden in het Syrische leger. Die logica staat vandaag echter onder zware druk. De vrees is immers dat het Syrische leger, met steun van Turkije, over de Eufraat zal trekken en bijvoorbeeld ook Raqqa zal innemen, of Deir ez-Zor of zelfs Hassaké, Kobane of Qamishlo, allemaal steden die vandaag tot de Autonome Administratie van Noord- en Oost-Syrië behoren en onder controle staan van de SDF.
Een cruciale factor is de rol van de Internationale Coalitie geleid door de VS, die de Koerdische regio ten Oosten van de Eufraat mee beschermt en voornamelijk gericht is tegen de aanwezigheid ter plekke van de Islamitische Staat. Gaat de Internationale Coalitie de geest van het akkoord van 10 maart 2025 blijven verdedigen of gaat ze onder druk van Turkije mee in de idee dat de autonome regio zich moet terugplooien op die steden waar de Koerden duidelijk in de meerderheid zijn, zoals Qamishlo of Kobane?
Wat is het resultaat van de gewapende aanval in Aleppo?
Chris Den Hond: Concreet zijn er door de aanval 150.000 mensen uit de twee getroffen stadsdelen gevlucht. Het zijn bijna allemaal Koerden. Inmiddels zijn er wel al heel wat aan het terugkeren. Er werden ook ongeveer 500 mensen opgepakt. Dat gaat dan over militanten. Van hen is er helemaal geen nieuws. Ook de Koerdische politie-eenheden werden verdreven. Dat is niet onbelangrijk, want zij stonden net in voor de veiligheid van de Koerdische gemeenschappen.
Fysieke veiligheid is vandaag een heel grote zorg in Syrië. Na de slachtpartijen van de regeringstroepen tegen de Alawieten (januari en maart) en de Druzen (mei-juni) vorig jaar vroegen ook de Druzen om eigen Druzische milities die, in afstemming met Damascus, zouden kunnen instaan voor de fysieke veiligheid van de Druzische gemeenschappen in Syrië. Net die rol werd in Aleppo vervuld door de Koerdische politie-eenheden, en dat werkte heel goed. Zo waren er geen checkpoints en dergelijke in de stad. Onder druk van Turkije werd dit allemaal op losse schroeven gezet. Vandaag probeert de regering in Damascus enigszins te corrigeren door de terugkeer van de gevluchte Koerden mee mogelijk te maken. Het regime beseft immers dat het baat heeft bij een akkoord met de SDF en de Koerden. Turkije zal echter zijn best blijven doen om dit te verhinderen.
Betekent dit nu het einde van de onderhandelingen tussen de regering in Damascus en de SDF?
Chris Den Hond: Dat nog niet, maar de recente aanval roept wel de vraag op of het al dan niet mogelijk zal zijn om een akkoord te sluiten. Vandaag heerst er pessimisme. Er is zeker de vrees dat de aanvallen zich zullen uitbreiden naar Raqqa en Deir ez-Zor, overwegend Arabische steden die tot de autonome regio behoren. Als dat gebeurt, is een akkoord tussen de SDF en Damascus verder af dan ooit. De Internationale Coalitie zou bovendien kunnen meegaan in de idee dat de Koerdische autonomie beperkt moet blijven tot die steden waar de Koerden in de meerderheid zijn. Maar wat de Koerden en hun bondgenoten willen is geen etnische autonomie, maar een territoriale autonomie, met een politiek project dat haaks staat op dat van Damascus - een politiek project dat democratisch, feministisch en ecologisch is. Het project van de centrale regering daarentegen is gebaseerd op het Turkse unitaire staatsmodel van één vlag, één taal, één volk.
Je vernoemde ook Israël. Welke rol speelt de Israëlische staat in Syrië?
Chris Den Hond: Het valt op dat de pro-Turkse milities in Syrië niet in de aanval gaan tegen de Israëlische aanwezigheid, maar wel tegen de Koerden. Daar zit duidelijk een deal achter tussen beide landen, die elk een invloedssfeer hebben afgebakend in Syrië: Turkije in het noorden en Israël in het zuiden. Israël is aanwezig in Suwayda en het gebied waar de Druzen in de meerderheid zijn. Die deal tussen Turkije en Israël heeft een onmiddellijke invloed, want ze maakt dat Koerdische aanwezigheid (politiek en militair) onmogelijk wordt in Aleppo en Afrin.
Alle inmenging maakt trouwens dat heel wat Syriërs, niet enkel de Koerden, zeggen: “Laat de toekomst van Syrië over aan de Syriërs”. Als de Syriërs zelf over de toekomst van hun land zouden kunnen beslissen, zonder regionale invloedssferen, maar ook zonder de Internationale Coalitie, dan zou je volgens mij binnen de drie maanden een akkoord hebben. Het is net de voortdurende inmenging van Turkije, Israël én de Internationale Coalitie die een akkoord in de weg staat. En dat terwijl de bevolking van het land snakt naar een akkoord dat voor enige stabiliteit zou kunnen zorgen. Een akkoord tussen het Damascus-regime en de SDF zou namelijk gelden voor heel Syrië: een federaal systeem met verregaande politieke en militaire autonomie voor de Koerden in noord- en oost-Syrië, voor de Druzen in zuid-Syrië, een akkoord over onderwijs in verschillende talen, gezamenlijke grenscontrole, enz. Dat is nu allemaal van tafel geveegd.
Daags na het gesprek met Chris Den Hond kondigde de Syrische president Ahmed al-Sharaa hervormingen aan om de rechten van Koerden te erkennen, inclusief hun taal en cultuur. Eerder werd hem tijdens een televisie-interview eerder al gevraagd of hij een probleem had met de Koerden in zijn land. Al-Sharaa antwoordde daarop dat hij “de Koerden in zijn hart draagt”. Wat Ilham Ehmed, een Koerdische politieke verantwoordelijke, de volgende reactie ontlokte: “Wij willen niet in uw hart zitten, maar in uw grondwet.”
Dringende update, 19 januari (red.): De situatie is plots geëscaleerd. De Transitionele Regering van Syrië, aangevuld met allerhande jihadistische groepen gesteund door Turkije, rukken op richting de Autonome regio in het noorden en oosten van Syrië (Rojava). Het basis-democratische, feministische en ecologische experiment van de Koerden en hun plaatselijke Arabische en Assyrische bondgenoten dreigt volledig van de kaart geveegd te worden. Alle etnisch-culturele en religieuze minderheden kijken met lede ogen toe en vrezen voor hun toekomst.