De Europese politieke leiding zit met de handen in het haar. Terwijl de bevolking al opeenvolgende jaren mentaal wordt voorbereid op een oorlog met Rusland, doemt het gevaar nu van binnenuit het NAVO-bondgenootschap op.

VS-president Trump, de ‘mad King’ die al onmiddellijk na zijn aantreden een blitse start nam, heeft de versnelling de jongste maanden nog hoger geschakeld en doet de bestaande wereldorde op zijn grondvesten daveren. In zijn Nationale Veiligheidsstrategie liet hij er geen twijfel over bestaan dat het meer dan ooit ‘America First’ is. Om de VS-soevereiniteit te beschermen moet de “erosie ervan door transnationale en internationale organisaties” voorkomen worden, zo luidt het in de veiligheidsstrategie. Het bestaande systeem van de Verenigde Naties (VN) moet dus vleugellam worden gemaakt en vervangen worden door een Pax Americana, wat moet leiden tot een “versterking van Amerika’s mondiale invloed”. 

Trumps wereldorde

Hij laat er geen gras over groeien. Tijdens het Wereld Economisch Forum in het Zwitserse Davos presenteerde hij zijn ‘Vredesraad’. Oorspronkelijk bedoeld om te waken over een politieke transformatie voor Gaza (zonder Palestijnse inspraak), blijkt hij zijn raad nu een bredere rol te willen geven met de ambitie om ook in andere conflicten op te treden. Zoals het een keizer betaamt zit Trump deze Raad zelf voor en kiest hij er de leden van. Voor landen die een permanent zitje willen, hangt daar een prijskaartje van 1 miljard dollar aan vast. Imperialisme zonder franjes dus.

Als we een jaar Trump aan de macht moeten samenvatten, dan is de rode draad zijn erg autoritair optreden, waarbij hij zich alsmaar meer macht probeert toe te eigenen. Dat ging in de VS gepaard met het opvoeren van de repressie tegen migranten, dissidenten en opposanten; het terroriseren van de bevolking met de ontplooiing van militairen en federale agenten in ‘weerbarstige’ steden; zijn minachting voor rechtbanken en media; en zijn voorliefde voor het bedrijven van politiek op transactionele wijze. Al naargelang zijn ‘mood swings’ schudt hij onvermoeibaar en vol machtswellust maatregel na maatregel uit zijn mouw, waardoor de zo al magere democratische basis van het politiek systeem in de VS verder onderuit wordt gehaald. 

Zijn beleid lijkt vaak geïmproviseerd, maar er zit wel een systeem in: de ondermijning van het rechtssysteem en de rechtsorde ten gunste van zijn totalitair en zelfverrijkend optreden.

Zijn beleid lijkt vaak geïmproviseerd, maar er zit wel een systeem in: de ondermijning van het rechtssysteem en de rechtsorde ten gunste van zijn totalitair en zelfverrijkend optreden. In dat opzicht is er geen verschil tussen zijn binnenlands en buitenlands beleid. Wie niet in de pas loopt of zich onvoldoende nederig opstelt dreigt hij af met handelssancties en/of militair geweld. 

In zijn autoritair en arrogant optreden spaart hij zijn bondgenoten niet. Het afgelopen jaar heeft de Europese politieke elite zich uitermate volgzaam opgesteld, hoe idioot en onbeschoft zijn gedrag ook was. Na aanvankelijke consternatie, slikten de NAVO-bondgenoten afgelopen zomer -velen met tegenzin- zijn 5%-norm voor militaire uitgaven (d.w.z. 5% van het bruto binnenlands product). Die norm lanceerde hij vlak voor zijn officieel aantreden - willekeurig, zonder plan, berekening of voorafgaand overleg met zijn bondgenoten. Europa moet op eigen benen staan en de militaire inspanningen moeten eerlijker verdeeld worden, zo heette het. Maar samen met zijn pogingen om “strategische rust” te creëren in Europa -via een deal met Rusland- laat het hem toe om te focussen op de rivaliteit met China. Het is daarbij mooi meegenomen dat dit de wapenindustrie in zijn land lucratieve contracten zal opleveren. 

Europa’s volgzaamheid en dubbele standaarden

Maar er is meer aan de hand. In een almaar rechtser wordend Europa lijken velen geen fundamenteel probleem te hebben met de neokoloniale opstelling van het Witte Huis, tenminste zolang het niet over de eigen winkel gaat of eigen belangen niet worden geschaad. De Europese Unie heeft zich in de loop der jaren laten kenmerken door een beleid van dubbele normen als het over mensenrechten en het internationaal recht gaat, bijvoorbeeld in haar migratiebeleid of in haar relaties met autoritaire staten. De afgelopen twee jaar weigerden Europese leiders maatregelen te nemen om een halt toe te roepen aan het genocidaal optreden van Israël in Gaza. Ze lieten Israël eveneens zijn gang gaan op de Westelijke Jordaanoever, waar leger en kolonisten een waar koloniaal terreurbewind installeerden. De Palestijnse slachtoffers worden niet alleen aan hun lot overgelaten, maar moeten ervaren dat de politieke, economische en militaire banden met Israël als vanouds gehandhaafd blijven. 

Toen Israël en vervolgens de VS in juni 2025 Iraanse nucleaire installaties bombardeerden -hoewel de nucleaire onderhandelingen tussen de VS en Iran terug volop aan de gang waren- spraken verschillende Europese leiders hun steun voor deze militaire acties uit door te wijzen op het recht op zelfverdediging. De aanvallen waren nochtans duidelijk in strijd met het internationaal recht. Ook toen de regering-Trump Venezuela viseerde -een armada bemand met duizenden troepen in de regio ontplooide, bootjes bombardeerde omwille van onbewezen beschuldigingen van drugshandel, het luchtruim sloot en vrachtschepen enterde- hulden de Europeanen zich in stilzwijgen, al ging het onmiskenbaar om oorlogsmisdaden en schendingen van het VN-Handvest. Ze weigerden ook de militaire aanval op Caracas te veroordelen, waarbij tientallen soldaten en burgers omkwamen en president Maduro werd gekidnapt. Trump zelf probeert zijn acties zelfs niet eens juridisch te legitimeren. In een opmerkelijk interview op 8 januari 2026 maakte de VS-president duidelijk dat hij zich niet laat hinderen door het internationaal recht en zijn globale macht enkel beperkt wordt door zijn eigen moraliteit. 

Pas nadat Trump zijn zinnen zette op Groenland waait er een wind van verontwaardiging doorheen de Europese rangen, een hypocriete wind. 

Het is pas sinds Trump ernstig zijn zinnen lijkt te zetten op Groenland en duidelijk wordt dat ook NAVO-bondgenoten niet veilig zijn voor de schijnbaar onstilbare machtshonger van de VS-president, dat er een wind van verontwaardiging is beginnen te waaien doorheen de Europese rangen. Het is een hypocriete wind, waarbij in een vlaag van verworven inzicht Trumps dreigementen over Groenland “onacceptabel” worden genoemd in Europa, en een “flagrante schending van het internationaal recht en het Handvest van de VN”. Het gif van de dubbele normen tast de toekomst van Europa aan en ondergraaft wat nog rest van het moreel gezag dat moeizaam werd opgebouwd na het koloniale tijdperk.

Die dubbele normen zijn ook zichtbaar in de harde houding die de Europese Unie aanneemt ten opzichte van de Russische agressie in Oekraïne. Tegen Rusland toonde de Europese Unie zich bijzonder daadkrachtig ter verdediging van het internationaal recht (en de soevereiniteit van Oekraïne), met inmiddels al 19 sanctiepakketten. Die werden gekoppeld aan een militaire strategie die -tot voor de komst van Trump- de diplomatieke deur volledig gesloten hield, met als doel “Rusland te verzwakken en Oekraïne te steunen”, aldus de Hoge vertegenwoordiger voor Buitenlands en Veiligheidsbeleid van de EU. De confrontatiestrategie tegenover Rusland was oorspronkelijk nochtans van VS-makelij. Washington was de drijvende kracht achter de expansiepolitiek van de NAVO (waartegen verschillende grote West-Europese landen zich destijds verzetten), die in Oekraïne tot ontploffing kwam en uitmondde in een proxy-oorlog. Het was de VS onder president Biden die koos voor de militaire strategie om ‘Rusland te verzwakken’ (de woorden van toenmalig minister van Defensie Lloyd Austin) en Oekraïne dus te gebruiken als militaire frontlijnstaat. Europa liet de leiding van de veiligheidsstrategie ten aanzien van Rusland over aan de VS. Toen Trump na zijn aantreden die hele aanpak van de regering-Biden overhoop gooide en koos voor onderhandelingen, bleven de Europese bondgenoten ontredderd achter. Een deal met Rusland -waartegen alle ‘kanonnen’ vanuit die traditionele volgzaamheid voor Washington in stelling waren gezet- zou ook ten koste gaan van Europa, zo luidde het. Vooral in Oost-Europa vreest men de gevolgen van een deal met Rusland en is het wantrouwen tegenover Moskou groot. Het is vooral daar dat de overtuiging leeft dat een veiligheidsstrategie in Europa niet mogelijk is zonder de militaire ‘backing’ van de VS, althans in afwachting van de ontwikkeling van de Europese Unie tot een militaire grootmacht. Polen en de Baltische staten zijn dan ook het gretigst in het halen van de 5%-norm voor militaire uitgaven. 

De drastische militarisering van Europa

De komst van Trump en de nieuwe geopolitieke realiteit die daaruit voortvloeide, gaf de militarisering van het Europese buitenlands beleid in naam van de ‘strategische autonomie’ een extra impuls. In het voorjaar van 2025 lanceerde Commissievoorzitter Ursula von der Leyen een grootschalig militariseringsplan -ReArm Europe/Readiness 2030- dat 800 miljard euro extra wil vrijmaken door toe te staan dat de lidstaten 1,5% meer mogen uitgeven aan ‘defensie’ (650 miljard euro), zonder dat deze uitgaven volledig meetellen voor de Europese begrotingsregels. Daarnaast kunnen lidstaten beschikken over goedkope leningen voor investeringen in de militaire capaciteit, een nieuw financieel instrument dat de naam ‘Security Action for Europe’ (SAFE) draagt (150 miljard euro). Dat gaat gepaard met de versterking van de militaire industriële basis die in toenemende mate zal kunnen genieten van overheidsmiddelen voor onderzoek en ontwikkeling, en van minder restricties op de wapenexport. 

In een context van groeiende sociale onvrede kan de aanslag van de militarisering op de publieke dienstverlening en de sociale zekerheid de verrechtsing van Europa verder in de hand werken.

Omdat overheidsbudgetten al onder druk staan moet de bevolking overtuigd worden van de noodzaak om de middelen voor de militarisering op andere begrotingsposten te verhalen. Met het oog daarop moeten de vele waarschuwingen van de spreekbuizen van het ‘militair-industrieel-media-academisch complex’ (MIMAC) de angstpsychose aanwakkeren dat Rusland de NAVO dreigt aan te vallen, wat in de woorden van de immer dramatisch klinkende NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte een oorlog kan worden op een schaal die “onze grootouders en overgrootouders moesten verduren”. Maar in een context van groeiende sociale onvrede kan de aanslag van de militarisering op de publieke dienstverlening en de sociale zekerheid de verrechtsing van Europa verder in de hand werken. In een aantal landen is extreemrechts al aan de macht, in andere landen groeit hun electoraal gewicht. Het zorgt niet alleen voor groeiende Europese verdeeldheid, maar ook voor het weinig aantrekkelijke vooruitzicht dat extreemrechtse en populistische machthebbers wel eens de controle kunnen verwerven over een machtig militair apparaat. Als de Europese overheden effectief de 5%-norm van de NAVO voor militaire uitgaven zouden respecteren (voorzien tegen 2035) dreigen we bovendien een kopie te krijgen van het sociaaleconomisch model van de VS: een vet militair apparaat, een sterk afgeslankte verzorgingsstaat en daaruit voortvloeiend groeiende ongelijkheid en sociale destabilisering. 

Veiligheid komt niet uit de loop van een geweer

Het valt te betwijfelen of Europa grotere veiligheid kan kopen met meer dan een verdubbeling van de militaire inspanningen. De Europese NAVO-lidstaten vertegenwoordigen, na de VS, nu al de hoogste militaire uitgaven ter wereld – meer dan drie keer die van Rusland, dat zijn militaire uitgaven en inspanningen bovendien moet concentreren op Oekraïne met slechts marginale successen. Dat laatste plaatst ook vraagtekens bij de vele alarmerende oproepen over de Russische dreiging. Een wapenwedloop is een dead-end omdat het de spanningen en het wantrouwen zal doen toenemen, wat ten koste kan gaan van de diplomatie. Als op 5 februari 2026 het laatste grote bilaterale nucleaire verdrag tussen de VS en Rusland afloopt (New START legt beperkingen op aan de strategische kernwapenarsenalen), dan dreigt de huidige wapenwedloop ook een nucleair verlengstuk te krijgen met Europa als potentieel slagveld. Temeer omdat Rusland zijn inferieure conventionele slagkracht (in termen van legermaterieel, budgettair en troepensterkte) ten opzichte van de Europese NAVO, alleen maar kan compenseren met zijn nucleair overwicht. Het is een scenario dat we beter vermijden.

Europa kan het geweer radicaal van schouder veranderen en de chaos die Trump in de wereldorde schept, aangrijpen als een opportuniteit door een ander politiek model te kiezen

Europa kan het geweer radicaal van schouder veranderen en de chaos die Trump in de wereldorde schept, aangrijpen als een opportuniteit door een ander politiek model te kiezen. Daarbij hoort een andere veiligheidsstrategie die teruggrijpt naar principes die een halve eeuw geleden (de slotakte van Helsinki) de contouren hadden kunnen vormen van een alternatieve Europese veiligheidsarchitectuur, gericht op ontspanning, wederzijds vertrouwen en ontwapening.

Loskoppelen van de VS

Eerst en vooral is het noodzakelijk dat Europa zich loskoppelt van de decennialange militaire dominantie van de VS in Europa, en die in de relaties met Rusland nefast is gebleken. Als de regering-Trump zich minachtend, respectloos en grillig gedraagt tegenover zijn Europese bondgenoten, dan zou het een evidentie moeten zijn om de militaire aanwezigheid van de VS op het Europese vasteland te beëindigen. De Russische dreiging is geen afdoende argument voor VS-troepen in Europa, gezien Trump totaal onbetrouwbaar is en het blijkbaar goed kan vinden met zijn Russische ambtsgenoot. 

Die loskoppeling moet ook op diplomatiek niveau gebeuren. Dat is nodig om vanuit Europees belang tot een duurzaam vergelijk te komen inzake Oekraïne en vele andere veiligheidskwesties tussen Rusland en de Europese NAVO-lidstaten/EU te regelen- ver weg van de brutale transactionele aanpak waarvan Trump zich bedient in de internationale betrekkingen. Hoewel de Europese NAVO-landen -in weerwil van wat de propaganda ons wil doen geloven- over voldoende conventionele slagkracht beschikken tegenover een uitgeput Russisch leger, is geen van de partijen gebaat bij een militaire confrontatie. Met kernwapens in het geding zou dit immers niet anders dan een vernietigingsoorlog zijn.

Rusland en de andere Europese landen zijn politiek, militair en geografisch gedoemd om elkaars buren te zijn en hebben er alle belang bij om een perspectief te creëren dat uiteindelijk moet leiden tot duurzame en vreedzame relaties tussen beide partijen. De geschiedenis kent precedenten waarin vijandschappen uitgroeiden tot goed nabuurschap. Hoewel Duitsland en Frankrijk meerdere bloedige oorlogen hebben uitgevochten, hebben ze vandaag in hun onderlinge relaties geen militair apparaat meer nodig om zich tegen elkaar te beschermen. Het is politieke en economische samenwerking die dat mogelijk heeft gemaakt.

Ontwapening

Ten tweede. Als het lukt om tot duurzame vrede te komen in Oekraïne en het wederzijds vertrouwen is gegroeid, kan ontwapening terug het streefdoel worden, zoals dat ook het geval was aan het eind van de Koude Oorlog. Voor de internationale veiligheid is het absoluut noodzakelijk om in de eerste plaats tot nucleaire ontwapening te komen. Dat kan stapsgewijs, met duidelijke verificatiemechanismen, zowel in regionaal als internationaal verband. 

Regionaal kan in Europa een zesde Kernwapenvrije Zone (NWFZ) worden uitgeroepen, naast de vijf reeds bestaande NWFZ’s die een groot deel van het zuidelijk halfrond beslaan. Zo’n Europese Kernwapenvrije Zone moet in een eerste stap alle Europese landen omvatten die geen kernwapenstaten zijn, plus een belangrijk deel van het westen van Rusland. Dat betekent uiteraard ook het einde van de aanwezigheid van VS-kernwapens in België, Duitsland, Italië, Nederland en Turkije, en het einde van de Russische nucleaire aanwezigheid in Wit-Rusland. Met Trump aan de nucleaire knoppen -en wie weet wat nog volgt?- is dit des te meer een must. 

Op internationaal niveau zijn in het Non-Proliferatieverdrag (NPT) al meer dan een halve eeuw afspraken gemaakt die de verspreiding van kernwapens moeten tegengaan, maar ook moeten leiden tot algemene nucleaire ontwapening. Het wordt hoog tijd dat alle leden van het NPT (waaronder de kernwapenstaten de VS, Rusland, China, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk) hun verdragsrechtelijke verbintenissen nakomen. In ruil zouden de kernwapenmachten die geen partij zijn bij het NPT (India, Pakistan, Israël en Noord-Korea) hun arsenalen eveneens moeten opdoeken. Een nucleair armageddon kan alleen maar worden vermeden als alle landen op termijn toetreden tot het Verdrag inzake het Verbod op Kernwapens (TPNW), dat deze week vijf jaar van kracht is. Politieke wil en een stabiele internationale rechtsorde waarin gebroken wordt met de militaire logica kunnen daarvoor zorgen.

Strategische autonomie komt niet uit de loop van een geweer. Als grootmachten militaire middelen moeten inzetten, is dat net een uiting van het verlies van politiek en economisch gezag. 

Ten derde. Strategische autonomie komt niet uit de loop van een geweer. Als grootmachten militaire middelen moeten inzetten, is dat net een uiting van het verlies van politiek en economisch gezag. Het is op lange termijn bovendien niet houdbaar. Europa kan en moet zich onderscheiden van autoritair en totalitair gedrag door het over een andere boeg te gooien. Door het op te nemen voor het herstel en de verbetering van de internationale rechtsorde, van de sociale verzorgingsstaat, van internationale solidariteitsmechanismen, van een geloofwaardig milieu- en klimaatbeleid en van de bescherming van universele mensenrechten, kan het zorgen voor duurzame, vruchtbare en rechtvaardige internationale betrekkingen, die uiteindelijk iedereen ten goede kunnen komen. Europa kan vanuit dit oogpunt beginnen met het aanknopen en aanhalen van relaties met andere welwillende staten. 

De wereld bevindt zich op een scharniermoment. Trump voert vandaag een beleid gericht op een internationale orde die volledig en uitsluitend gedomineerd wordt door de VS. Europa kan in bondgenootschap met het globale Zuiden kiezen voor een rechtvaardige internationale orde die het brutale imperialisme en roofbouwkapitalisme van Washington isoleert.