De geostrategische nervositeit in het Noordpoolgebied neemt toe. Eind augustus schreef de Russische minister van Buitenlandse Zaken, Sergei Lavrov, op een Russische website over het arctisch gebied dat de “intensieve militaire voorbereidingen” van de NAVO “in de nabijheid van onze noordelijke grenzen” een directe dreiging vormen voor de Russische veiligheid.
Lavrov beschuldigde de NAVO ervan de regio te militariseren en tot brandhaard te maken van internationale spanningen. De woordvoerder van het militair hoofdkwartier van de NAVO reageerde door te stellen dat de “NAVO een defensieve alliantie” is die niemand bedreigt. Hoewel dat niet helemaal strookt met de historische werkelijkheid, illustreert de woordenwisseling wel het escalerend potentieel van de oorlog in Oekraïne en de toenemende spanningen met Rusland.
In februari 2026 kondigde de NAVO de missie ‘Arctic Sentry' aan (‘Arctische Wachtpost’) om haar aanwezigheid in het gebied te versterken. SHAPE, het militair hoofdkwartier van de NAVO, omschrijft de missie als een militaire operatie die zich over meerdere domeinen uitstrekt en “die de nationale activiteiten van de bondgenoten in de hele regio bundelt tot één samenhangende, overkoepelende operationele aanpak”.
Trumps claim op Groenland
De druk van Donald Trump om Groenland te verwerven, waarbij hij zelfs een militair optreden niet uitsloot, vormde de directe aanleiding voor de toegenomen aandacht van de NAVO voor het Noordpoolgebied, hoewel de militaire opbouw van de alliantie in de regio al een aantal jaren aan de gang is.
De strategische ligging van Groenland, dat deel uitmaakt van Denemarken - een NAVO-lidstaat - is een belangrijke reden waarom Washington zo aast op het eiland. Al sinds de Tweede Wereldoorlog heeft de VS er een militaire voet aan de grond. Tijdens de Koude Oorlog vormde Groenland een belangrijke schakel in de kernwapenstrategie van de VS, met de stationering van strategische bommenwerpers en vroegtijdige waarschuwingssystemen.
De huidige grote belangstelling van het Witte Huis voor Groenland heeft te maken met de toegenomen rivaliteit tussen grootmachten. Volgens Trump moet de annexatie van Groenland voorkomen dat Rusland en China de controle verwerven over het gebied. Arctic Sentry moest ervoor zorgen dat Trump zijn claim op het eiland zou laten vallen. Maar de VS-president veranderde niet van gedachten. Op de NAVO-top in Ankara (7 juli 2026) herhaalde Trump dat Groenland onder controle zou moeten vallen van de VS. Het Witte Huis is immers niet alleen geïnteresseerd in het militaire belang van het eiland, maar ook in de bodemrijkdommen die de regio biedt.
Nieuwe overeenkomst tussen Denemarken, Groenland en de VS
Inmiddels kwam er een tweede initiatief om Trump gunstig te stemmen. Denemarken, Groenland en de VS sloten op 22 september 2026, tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York, een nieuw akkoord dat er volgens Trump voor zorgt dat de VS “permanente zeggenschap over de veiligheid en alle andere behoeften in Groenland” zal krijgen. Hoewel de VS-president het rooskleuriger voorstelt dan het is, is het akkoord niet zonder gevolgen voor de positie van de ‘strategische rivalen’ (Rusland en China) in het gebied.
Op militair vlak wordt een al bestaand akkoord over Groenland van 1951 -dat in 2004 is geamendeerd om de lokale overheid van Groenland erbij te betrekken- uitgebreid. Concreet zal de VS twee nieuwe militaire basissen in gebruik nemen. De eerste is een heropening van een oude militaire luchtmachtbasis van de VS in Narsarsuaq, een nederzetting in het zuiden van Groenland vanwaaruit het noordelijke deel van de Atlantische oceaan gecontroleerd kan worden. De andere basis komt in Mestersvig, een militaire buitenpost in het oosten van Groenland die momenteel nog gebruikt wordt door een speciale eenheid van het Deense leger.
Het trilateraal akkoord betekent de eerste militaire uitbreiding van de VS op Groenland in de afgelopen vier decennia. Tijdens de Koude Oorlog beschikte de VS nog over meer dan 10.000 militairen en 17 militaire installaties in Groenland. In de jaren 1990 werden verschillende basissen en installaties gesloten of aan Denemarken en Groenland overgedragen, waardoor uiteindelijk alleen Thule (nu 'Pituffik Space Base') als permanente Amerikaanse militaire luchtmachtbasis overbleef. In Thule zijn radars gevestigd die vroegtijdig moeten waarschuwen voor een aanval met intercontinentale raketten.
Een bepaling in het akkoord sluit landen die geen lid zijn van de NAVO of de EU uit om er bemande of onbemande militaire installaties te vestigen. Ook staat er een wat dubbelzinnige passage in die bepaalt dat niet-NAVO-staten of niet-EU-leden, hun bondgenoten of investeerders afkomstig uit deze landen geen toegang mogen hebben tot niet-openbare informatie over gevoelige sectoren of activiteiten in Groenland wanneer die informatie de veiligheid in gevaar kan brengen. Dat lijkt erop gericht te voorkomen dat China en Rusland er zowel militair als economisch voet aan de grond krijgen. President Trump interpreteerde het alleszins zo dat “geen enkele tegenstander van de VS ooit nog toestemming zal krijgen om een militaire aanwezigheid in Groenland te vestigen, of om daar gevoelige investeringen te doen zonder onze uitdrukkelijke schriftelijke toestemming”. Groenland bevat grote voorraden bodemrijkdommen, die het Witte Huis als strategisch gevoelig beschouwt.
Strategische waarde door klimaatveranderingen en bodemrijkdommen
Op dit ogenblik is 70% van de ontginning van zeldzame aardmetalen in de wereld in handen van China. Voor Washington moet Groenland helpen die afhankelijkheid te verminderen. Het eiland staat evenwel op zijn soevereiniteit. Het parlement in Groenland sprak in 2021 een verbod uit op bepaalde mijnactiviteiten, zoals uraniumontginning, om het milieu en de gezondheid te beschermen. Het ziet er dus niet naar uit dat Groenland zijn grondgebied zonder meer zal openstellen voor nieuwe extractieve activiteiten.
De hernieuwde aandacht van de VS voor het Poolgebied dateert al van het presidentschap van Obama. President Joe Biden presenteerde in 2022 een ‘Arctic Strategy’ die een versterkte militaire aanwezigheid van de VS aankondigt en de strategische waarde benadrukt van nieuwe zeeroutes die ontstonden als gevolg van de klimaatopwarming. In het Noordpoolgebied gaat die opwarming drie tot vier keer sneller dan elders op de planeet.
Ook de vorige NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg sprak over de “vitale handels-, transport- en communicatielinken tussen Noord-Amerika en Europa” langs het Noordpoolgebied. Na de Russische invasie van Oekraïne kondigde hij de versterking aan van de aanwezigheid van de NAVO. De toetreding van Finland (2023) en Zweden (2024) tot de NAVO kwam daar al deels aan tegemoet.
De grote belangstelling in het gebied uit zich ook in het sluiten van het 'Icebreaker Collaboration Effort' ('ICE Pact'), dat de VS in 2024 sloot met Canada en Finland. In het kader van dat pact bestelde Washington 11 ijsbrekers om de achterstand met Rusland in te halen. Op dit ogenblik heeft de VS slechts twee ijsbrekers in dienst, terwijl Rusland er 54 heeft. Tijdens een bijeenkomst van de drie ICE Pact-landen sprak toenmalig VS-minister van Binnenlandse Veiligheid Kristi Noem over een “belangrijke mijlpaal in de strijd om het Noordpoolgebied te beveiligen tegen onze tegenstanders”. Voor Trump is het opdrijven van de eigen capaciteit in de regio noodzakelijk om te komen tot “arctische dominantie”.
Hoewel in Washington sprake is van een ‘ice breaker gap’ is het Russische overwicht op het vlak van ijsbrekers in de eerste plaats een gevolg van geografische en economische factoren en minder het gevolg van militaire streefdoelen. Rusland heeft 2,5 miljoen inwoners in het Noordpoolgebied tegenover 50.000 aan de kant van de VS. De regio draagt voor 6% bij aan het bruto binnenlands product (BBP) van Rusland en vertegenwoordigt 10% van de Russische export.
Van samenwerking naar militarisering
Dertig jaar geleden waren de acht arctische landen (Canada, Denemarken, Finland, IJsland, Noorwegen, Rusland, de Verenigde Staten en Zweden) er, samen met zes organisaties van de inheemse bevolking, nochtans van overtuigd dat samenwerken een noodzaak was.
Op 19 september 1996 richtten ze in het Canadese Ottawa de Arctische Raad op. In de oprichtende verklaring van deze raad spraken ze af om zich gezamenlijk in te zetten voor het welzijn van de bewoners van het Noordpoolgebied, de bescherming van het milieu en de verzekering van duurzame ontwikkeling. Dit leidde ertoe dat wetenschappelijke gegevens werden uitgewisseld en dat maatregelen werden genomen om het maritieme milieu, fauna en flora te beschermen. In 2021 herbevestigden deze landen hun engagement om “vrede, stabiliteit en constructieve samenwerking in het Poolgebied te handhaven” in de Reykjavik Verklaring. De verklaring prees “de succesvolle samenwerking van de Raad op het gebied van gemeenschappelijke arctische kwesties in de afgelopen kwarteeuw”. De Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 maakte daar evenwel een eind aan. De werking van de Arctische Raad geraakte verlamd. Plots werd het Noordpoolgebied een regio van competitie tussen Rusland en de NAVO.
De strategische belangstelling van Rusland voor het arctische gebied is al twee decennia oud. Van de acht arctische kustlanden heeft Rusland de langste kustlijn: 24.000 km, oftewel 53% van de totale kustlijn van het Poolgebied. Rusland definieerde het Noordpoolgebied in een Arctische Strategie (2008) als “van cruciaal belang voor Rusland” omwille van een combinatie van factoren. Zo herbergt de Russische kuststreek (land en zee) grote olie- en gasreserves. Ook zag Moskou in de ontwikkeling van de noordelijke zeeroute een cruciale levensader. Verder heeft Rusland er een belangrijk deel van zijn nucleaire ‘second strike’-capaciteit (kernwapens op onderzeeërs) ontplooid, om na een nucleaire aanval terug te kunnen slaan met kernwapens. Om die infrastructuur te beschermen startte Moskou met een moderniseringsprogramma van de verouderde militaire basissen uit het Sovjettijdperk, ijsbrekers, radarinstallatie, enz. Dit is ook in het belang van China, waarmee Rusland samenwerkt in het gebied.
Hoewel China niet grenst aan het arctische gebied, toont het belangstelling voor de noordelijke zeeroute als een polaire uitbreiding van zijn ‘Belt and Road Initiative’. Beijing ziet in de ‘polaire zijderoute’ een strategisch alternatief voor traditionele vaarroutes om de afstand tussen Oost-Azië en Europa te verkorten in vergelijking met het traject via het Suezkanaal. China investeert in het Noordpoolgebied ook in Russische olie-, gas- en mijnbouwprojecten en doet er aan wetenschappelijk onderzoek.
De Europese Unie zoekt grotere rol
De Europese Unie staat niet passief aan de kantlijn en zoekt evenzeer een grotere rol in het Noordpoolgebied. Twaalf EU-landen kwamen op 13 en 14 september samen in de Finse stad Rovaniemi voor een Europese Arctische Top. Na afloop riepen ze de EU op “om een meer strategische en proactieve rol te spelen in het Europese Noordpoolgebied”. De Top focuste vooral op het belang van de regio voor de Europese veiligheid.
In de gezamenlijke verklaring werd Rusland omschreven als een “aanzienlijke bedreiging op lange termijn voor de Euro-Atlantische veiligheid”, en werden de ambities van het land in het Noordpoolgebied en de toegenomen hybride activiteiten genoemd als redenen om het Noordpoolbeleid van de EU te versterken. De aanwezige Europese leiders, waaronder ook Kaja Kallas, de Hoge Vertegenwoordiger voor het EU-buitenlandbeleid, riepen ook op om meer te besteden aan militaire mobiliteit en satelliettechnologie en een nauwere coördinatie binnen de NAVO.
Dat laatste is opvallend omdat het de facto betekent dat er beter moet worden samengewerkt met Washington niettegenstaande Trumps ronduit vijandige opstelling over Groenland. Terwijl Rusland als een dreiging wordt omschreven en China’s groeiende strategische activiteiten worden benoemd, zwijgt de verklaring in alle talen over de VS.
De Europese Commissie plant nog voor het eind van dit jaar een actualisering van haar Noordpoolstrategie uit 2021. Volgens Kaja Kallas zal “veiligheid centraal staan” in de komende strategie. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen zei begin dit jaar dat met de gestegen militaire uitgaven nieuwe Europese ijsbrekers gekocht zouden moeten worden. Maar daarnaast aast de Europese Unie evenzeer op de talrijke aanwezige mineralen in het Noordpoolgebied. Een studie van de Europese Commissie concludeerde dat Groenland over 25 van de 34 als kritisch bestempelde mineralen beschikt.
Groeiend gevaar op confrontaties
Met de groeiende strategische belangstelling en rivaliteit tussen grootmachten is ook het gevaar op confrontaties toegenomen. Eind 2025 waarschuwde het Zweeds Internationaal Vredesonderzoeksinstituut (SIPRI), dat het risico op onbedoelde escalatie, met name in Noord-Europa, groot is en dat NAVO-versterkingen in het Noordpoolgebied onbedoelde gevolgen zouden kunnen hebben voor de strategische stabiliteit, waaronder het risico op nucleaire escalatie.
Zowel de VS als Rusland hebben strategische nucleaire onderzeeërs varen in het Noordpoolgebied. De toetreding van Finland en Zweden tot de NAVO en de bilaterale defensiesamenwerkingsovereenkomsten (DCA’s) die de VS meteen daarna met deze landen sloot, zorgen voor de versterking van de aanwezigheid van de VS in de buurt van de Russische militaire marinebases op het schiereiland Kola. Daarbij horen ook regelmatige oefeningen met Amerikaanse B-52 bommenwerpers in het Noordpoolgebied nabij de Fins-Russische grens, die bedoeld zijn om de ‘nucleaire afschrikking’ te testen. In combinatie met de strategische raketafweersystemen en geavanceerde conventionele wapens, kunnen deze ontwikkelingen gevaarlijke proporties aannemen.
Volgens Rusland gaat het over "provocaties", terwijl de VS/NAVO stellen dat het een antwoord is op de Russische militaire opbouw. Het is actie-reactie zonder dat er mechanismen zijn overeengekomen die gericht zijn op de-escalatie of het vermijden van gevaarlijke misverstanden. Dat zou bijvoorbeeld kunnen door systematisch waarnemers uit te nodigen van de tegenpartij tijdens militaire oefeningen en procedures af te spreken voor militaire dialoog.
Inmiddels heeft de oorlog in Oekraïne ook het Noordpoolgebied bereikt. Op 9 september vielen Oekraïense drones de energie-infrastructuur in de Yamal-regio aan, waar 80% van de Russische gasproductie plaatsvindt. De aanval had ook gevolgen voor de Europese energiemarkt, omdat Europa zich nog steeds op grote schaal bevoorraadt met het natuurlijke Yamal-gas. Het was de tweede keer dat Oekraïne een militaire actie uitvoerde in het Noordpoolgebied. In juni 2025 vielen binnengesmokkelde Oekraïense drones de luchtmachtbasis Olenya op het Kola-schiereiland aan, waar Russische strategische langeafstandsbommenwerpers gestationeerd zijn. De aanval zou tientallen van deze vliegtuigen hebben beschadigd of vernietigd. Voor Oekraïne gaat het evident om een legitiem doelwit van een brutale oorlogstegenstander. In het Westen werd deze aanval met enthousiasme onthaald. Het feit dat de aanval gericht was tegen een belangrijk onderdeel van de nucleaire capaciteit van Rusland zou nochtans tot voorzichtigheid en reflectie moeten leiden.
Het grootste risico komt niet van een geplande aanval, maar van eerder kleine incidenten die uit de hand lopen. Daar hoort ook een stevige portie publieke manipulatie of psychologische oorlogsvoering bij. Rusland wordt beschuldigd van hybride oorlogsvoering, zoals sabotageacties van onderzeese kabels, hoewel daar doorgaans geen bewijzen voor worden geleverd en er sprake is van “vermoedens”, “indicaties” of “patronen” die “aan Rusland gelinkt kunnen worden”, ofwel zijn de informatie en bijbehorende bewijzen afkomstig van de inlichtingendiensten van de betrokken partijen. Niet alleen in Rusland, maar ook binnen de NAVO wordt informatie gemanipuleerd. Het draagt bij aan de oorlogshysterie en zorgt voor bijkomende nervositeit.
Arctische zone voor vrede
In 1987, aan het eind van de Koude Oorlog, riep de vroegere Sovjetleider Gorbatsjov op tot een “radicale vermindering” van de militaire spanningen in de regio. “Laat het noorden van de wereld, het Noordpoolgebied, een vredeszone worden. Laat de Noordpool een vredespool zijn. Wij stellen voor dat alle betrokken staten gesprekken beginnen over de beperking en afbouw van militaire activiteiten in het noorden in zijn geheel, zowel op het oostelijk als op het westelijk halfrond”, aldus Gorbatsjov.
Gorbatsjovs ‘arctische zone voor vrede’-toespraak legde mee de fundering van de Arctische Raad en opende de deur voor allerlei mechanismen om het risico op militaire confrontatie te reduceren via vertrouwenwekkende maatregelen, het delen van informatie over de troepenopstelling of programma’s die het risico op misrekeningen verminderden. Vandaag is het vertrouwen naar een dieptepunt gezakt en het gevaar op militaire confrontatie aanzienlijk toegenomen.
Geleidelijk aan begint het te dagen dat het potentieel van escalatie in het Noordpoolgebied reëel is, wat tot enkele initiatieven heeft geleid. De ‘United States European Command’ (EUCOM), het militaire commando van de VS in Europa, maakte eerder dit jaar bekend dat de dialoog tussen de strijdkrachten van de VS en Rusland is hervat. Ook Noorwegen is dat van plan. Maar dat is ruim onvoldoende om escalatie te voorkomen. De koudeoorlogsmentaliteit die nu heerst, verhindert de dialoog en een alomvattend kader met de-escalatiemechanismen. De reactivering van de Arctische Raad kan een platform bieden. Uiteindelijk zal de enige effectieve weg naar duurzame vrede in het Noordpoolgebied verlopen langs ontwapeningsakkoorden en een demilitarisering van de regio. Maar daar zijn we ver van verwijderd.
