Voor mannen die hun huizen, banen en bestaansmiddelen zijn kwijtgeraakt, zijn de ruïnes van de verwoeste gebouwen in Gaza een gevaarlijke bron van inkomsten geworden.
Qassam al-Sane’e had zich nooit kunnen voorstellen dat de handen waarmee hij ooit op een toetsenbord typte, op een dag een zware moker zouden vasthouden om zich door beton heen te slaan.
De 35-jarige Al-Sane’e studeerde informatietechnologie aan de Al-Azhar-universiteit. Voordat Israëls oorlog tegen Gaza in oktober 2023 begon, ontwierp hij websites en bood hij technische ondersteuning in een computerreparatiewinkel. Nu bevindt hij zich tussen de overblijfselen van gebombardeerde huizen in Khan Younis, in het zuiden van Gaza, waar hij beton aan stukken slaat en zoekt naar eender welk materiaal dat verkocht of hergebruikt kan worden – voornamelijk ijzer, tegels en hout, maar ook aluminium, metalen buizen en kabels.
“Nooit! Ik heb nooit zelfs maar één dag gedacht dat ik dit soort werk zou doen”, zegt al-Sane’e. Hij had voor de IT-sector gekozen omdat hij het werk leuk vond: websites ontwerpen voor klanten, vaak in een ruimte met airconditioning en met een kopje koffie bij de hand. Voor zijn huidige werk heeft hij echter niet gekozen, maar de oorlog liet hem weinig andere opties. Nadat hij vanuit Rafah naar Khan Younis was verdreven, veranderde al-Sane’e leven “van A tot Z”.
Hij verloor zijn computer aan de oorlog en kon zich onmogelijk de aanschaf van een nieuwe veroorloven nu de economie was ingestort en het werk was verdwenen. Daarbovenop waren er ook nog stroom- en internetstoringen. Nu hij zijn eerdere job niet langer kon uitvoeren, lag de prioriteit bij het vinden van eender welk werk dat hem zou kunnen helpen zijn kinderen te voeden.
Omdat ze niet beschikken over de zware machines die normaal worden gebruikt om de resten van gebouwen te slopen, zijn arbeiders gedwongen te vertrouwen op zware hamers, pikhouwelen en ander eenvoudig gereedschap om gewapend beton kapot te slaan en te zoeken naar alles wat nog bruikbaar is.
De omvang van de verwoesting is enorm. Volgens een gezamenlijke beoordeling van de Verenigde Naties, de Europese Unie en de Wereldbank die in april 2026 werd gepubliceerd zijn meer dan 370.000 wooneenheden in Gaza beschadigd of vernietigd.
Van de naar schatting 250.000 gebouwen in de Gazastrook (appartementsgebouwen kunnen uit vele wooneenheden bestaan) is ongeveer 78% beschadigd of verwoest. Volgens een rapport uit september 2025 van het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP), is daarbij naar schatting 61 miljoen ton puin is vrijgekomen.
UNEP waarschuwde dat het puin asbest, industrieel afval en zware metalen kan bevatten, evenals niet-ontplofte munitie en andere gevaarlijke materialen.
Begraven bezittingen
Voor al-Sane’e brengt het werk nog een andere last met zich mee. Zijn eigen huis in Rafah -dat hij deelde met zijn vrouw, zes kinderen en zijn moeder- werd verwoest nadat hij was gedwongen om te evacueren. Zijn bezittingen verdwenen onder het puin.
Terwijl hij de resten van andermans huizen doorzoekt, stuit hij soms op persoonlijke bezittingen, waarvan de eigenaars vermoedelijk denken dat ze verloren of vernietigd zijn.
“Ik herinner me ons huis,” zegt Al-Sane’e. “Ons huis is weg en mijn bezittingen zijn weg.” Als hij zelfs maar één oud kledingstuk van zichzelf zou terugvinden, zou dat nu alles voor hem betekenen, zegt hij. Wanneer arbeiders iets vinden waaraan een eigenaar kan worden herkend, probeert al-Sane’e de spullen terug te bezorgen aan de familie die ze is kwijtgeraakt.
Al-Sane’e werkt voor een tussenpersoon die hem een loon van ongeveer 20 dollar per dag betaalt. Het geld gaat op aan voedsel, water en andere basisbehoeften. Naast de zes kinderen die hij onderhoudt, stuurt hij ook geld naar zijn moeder, die in Egypte een dialyse-behandeling krijgt.
Al-Sane’e zegt dat arbeiders stukken van raketten en andere resten van wapentuig vinden tussen het puin. Ook maakt hij zich zorgen over het stof dat vrijkomt wanneer beton wordt stukgeslagen. De arbeiders beschikken niet over mondmaskers. Als ze in bijzonder dicht, zwart stof werken, moeten ze zich behelpen door een stuk stof rond hun gezicht te binden.
“We weten dat het schadelijk is, we weten dat het gevaarlijk is, maar we werken toch,” zegt hij. “We moeten wel.”
Wat kan je aanvangen met 50 sjekel?
Ook voor de 33-jarige Saleh Musbah is dit werk een kwestie van noodzaak. Tijdens de oorlog begon hij als puingraver te werken. Daarvoor was hij bouwvakker.
Zijn dag begint rond 6 uur ’s ochtends en de volgende 12 uur brengt hij door met het breken en verplaatsen van puin, voor ongeveer 16,50 dollar (50 sjekel) per dag, uitbetaald door een aannemer. Musbah heeft twee jonge zoons, een peuter en een baby van een maand oud. Hij vertelt dat ongeveer tien mensen afhankelijk van zijn inkomen. “Vijftig sjekel, wat kun je daarmee aanvangen?”, vraagt hij.
Tijdens het werk raakt hij regelmatig gewond. Vallend beton vormt een voortdurend gevaar. “Zo is dit werk,” zegt Musbah. “Het is onze job om te vallen en botten te breken. Er zijn verder geen jobs en er is geen geld, behalve dit werk.”
De ineenstorting van de arbeidsmarkt in Gaza heeft veel mensen ertoe gedwongen eender welk werk te aanvaarden. De oorlog verwoestte de economische activiteit en bestaansmiddelen. In 2025 was het werkloosheidspercentage in Gaza, volgens het Palestijnse Centraal Bureau voor de Statistiek, opgelopen tot 78%. Voor de oorlog lag dat percentage op 45%.
Handel ontstaan uit verwoesting
Het puin heeft een kleine, geïmproviseerde economie doen ontstaan rond de materialen die arbeiders weten te redden.
De 35-jarige Tamir Breis was al handelaar in schroot toen de oorlog begon. Hij kocht en verkocht onder meer ijzer, koper, aluminium, tegels en plastic, die hij verkreeg van mensen die hun eigen afgedankte materialen verkochten. Nu koopt hij ijzer, tegels, hout en andere materialen die arbeiders zoals al-Sane’e en Musbah uit het puin halen. Hij sorteert ze, maakt schoon wat hergebruikt kan worden en trekt verbogen ijzer weer recht voordat hij het opnieuw verkoopt - soms rechtstreeks aan mensen die bepaalde materialen nodig hebben, zoals tegels, en soms rechtstreeks aan een gespecialiseerd sorteercentrum, bijvoorbeeld ijzer.
Voor ontheemde gezinnen die in tenten wonen, zijn de materialen die als schroot worden beschouwd vaak allesbehalve waardeloos. Ze kunnen het verschil maken tussen een oncomfortabele, onbewoonbare verblijfplaats en een plek die veiliger is en minder aan de elementen is blootgesteld. Tegels kunnen helpen om modderige vloeren te bedekken, hout kan worden gebruikt om geïmproviseerde onderkomens te verstevigen of te repareren en ijzer kan worden gerecycleerd in tentframes of meubels.
Het is een kleine handelsstroom die voortspruit uit vernietiging. Arbeiders slaan het beton kapot, wat ze weten te redden wordt opgekocht door schroothandelaren en gezinnen kopen vervolgens wat ze kunnen gebruiken.
In het eigen leven van Breis weerklinkt dezelfde verwoesting. Oorspronkelijk afkomstig uit Khan Younis, werd hij in december 2023 verdreven naar Rafah. De april daarop keerde hij terug naar Khan Younis, waar hij zijn huis in de wijk al-Amal verwoest aantrof. “Ik woon op de plek waar het huis stond,” vertelt hij. “Ik heb er gewoon een tent neergezet en ben daar gebleven.”
Breis zegt dat hij negen keer is ontheemd, vaak binnen Khan Younis zelf. Hij heeft twee zoons, van 18 maanden en 3 jaar oud, en zijn vrouw is zwanger van hun derde kind. Hij helpt ook zijn vader, die bij hen woont en een rolstoel gebruikt nadat zijn benen werden geamputeerd als gevolg van complicaties door diabetes en verwondingen die hij tijdens de ontheemding heeft opgelopen. Die verwondingen werden alleen maar erger zonder adequate medische zorg.
Breis verdient tussen de 16,50 en 20 dollar per dag. “Voor de oorlog was het leven veel beter dan dit”, zegt hij. Terwijl de lonen sterk zijn gedaald, zijn de kosten van het dagelijks leven exponentieel gestegen, waardoor rondkomen nog nooit zo moeilijk is geweest.
Elke minuut blootgesteld aan de dood
De 33-jarige Nahid Nabil Zo’rub werkt al meer dan 10 jaar in de sloop en de schroothandel. Voor de oorlog werden sloopwerkzaamheden uitgevoerd met graafmachines, bulldozers en ander zwaar materieel. Nu doen arbeiders een groot deel van het werk met de hand, nadat het overgrote deel van deze machines tijdens de oorlog is verwoest of beschadigd en brandstoftekorten het vrijwel onmogelijk maken om de machines die nog overblijven te gebruiken.
Zo’rub coördineert een team van ongeveer 15 andere mannen die door een huiseigenaar worden ingehuurd om het puin van zijn terrein te ruimen. Meerdere arbeiders zijn soms uren bezig met zware mokers om één enkel stuk gewapend beton kapot te slaan voordat ze tot bij het ijzer binnenin geraken. Sommige stukken zijn kapot binnen enkele minuten, andere kosten uren of zelfs dagen. Zo’rub vertelt dat zijn team onlangs vier of vijf dagen is bezig geweest met het kapotslaan van een bijzonder hard stuk beton.
Het is gevaarlijk manueel werk door het gebrek aan elementaire beschermingsmiddelen. De arbeiders hebben geen helmen, veiligheidsschoenen of geschikte beschermende uitrusting terwijl ze beton stukbreken en er met de hand verwrongen metaal uittrekken. Ze werken met eender welk gereedschap dat ze maar kunnen vinden en worden daarbij blootgesteld aan vallend puin, scherpe randen en wolken stof. “Elke minuut zijn we blootgesteld aan de dood”, zegt Zo’rub. Tijdens het onderzoek voor dit artikel stortte het dak van een huis in dat Zo’rub’s team hielp slopen.
Voor de oorlog, zegt hij, kon een gebouw in twee of drie dagen worden gesloopt. Nu kan vergelijkbaar werk drie of vier weken duren. Zijn inkomsten zijn gedaald doordat het werk langzamer gaat en hij verdient tussen de 16,50 en 30 dollar per dag.
Zo’rub heeft een zoon en een dochter van respectievelijk 3 en 5 jaar oud, en zijn vrouw is zwanger. Het gezin is ontheemd en woont in een tent in het Buraq-kamp van Khan Younis. Sommige dagen ziet hij zijn kinderen pas om 9 of 10 uur ’s avonds.
Wat het puin verbergt
Bepaalde dingen die Zo’rub overdag tegenkomt, blijven hem thuis achtervolgen. Zo vertelt hij dat de arbeiders menselijke resten vinden tussen het puin. Handen, benen en andere lichaamsdelen kunnen onder het beton begraven liggen. Wanneer er menselijke resten worden gevonden, nemen de arbeiders contact op met het Internationale Comité van het Rode Kruis om de berging ervan te regelen. “We zien vreemde dingen”, zegt hij. “Ik bedoel, nachtmerries.”
De arbeiders vinden ook niet-ontplofte munitie. “Wanneer we daarop stuiten, worden we bang en nemen we onmiddellijk afstand”, zegt Zo’rub. “Munitie kan exploderen terwijl we het puin ruimen en een tragedie veroorzaken.” Op één locatie, zegt hij, vond zijn team zes niet-ontplofte raketten en granaten en werden gespecialiseerde teams voor het opruimen van explosieven gebeld om ze te verwijderen.
Wanneer Zo’rub terugkeert naar zijn tent, denkt hij aan de mensen die ooit in de huizen woonden die hij nu helpt af te breken. “’s Nachts blijf ik denken aan hoe mensen er vroeger leefden en wat er met hen is gebeurd.”
Dit vertaalde artikel verscheen eerder op 'The Electronic Intifada'.
