Een breuk bij de conservatief-nationalistische Recht en Gerechtigheidspartij (PiS) schudt de politieke kaarten in Polen flink door elkaar. De PiS leek grote kans te maken om via de parlementsverkiezingen volgend jaar weer aan de macht te komen, maar door die interne breuk en door de felle concurrentie van een nog radicaler rechtse partij, slinken die kansen.
Dissidenten
Een groep rond ex-premier Mateusz Mazowiecki (2017-2023) is door de partijleiding uit de PiS gestoten. Mazowiecki had in mei 'Rozwój Plus' (Ontwikkeling Plus) opgericht, een beweging om de partij een meer centrumgerichte weg op te sturen. Daarop vormde zijn partijgenoot Jacek Sasin de groep 'Polen Eerst', om integendeel een nog rechtsere koers te gaan varen dan de PiS deed, en zo de concurrentie van andere succesrijke extreemrechtse partijen op te vangen.
PiS-partijpatriarch Jaroslaw Kaczynski nam deze eigengereidheid niet. Beide groepen kregen het ultimatum zich te ontbinden op straffe van uitsluiting. Sasin bond daarop in, maar Mazowiecki niet en hij vertrok. Hij neemt ongeveer 40 van de 190 Kamerleden van de PiS mee (op een totaal aantal van 460 zetels). Hoeveel van de 20 EU-parlementsleden van de PiS overstappen, is nog onduidelijk. De PiS is een 'zusterpartij' van N-VA. In het Europees Parlement zitten beide samen in de fractie van de Europese Conservatieven en Reformisten (ECR) met de 'Fratelli d’Italia' van de Italiaanse premier Giorgia Meloni.
Na de zege van de door de PiS gesteunde Karol Nawrocki in de presidentsverkiezingen van mei vorig jaar, keek de partij al uit naar de parlementsverkiezingen van november 2027. De president maakt het de regering van Donald Tusk erg moeilijk om haar programma uit te voeren. De ontgoocheling bij de kiezers over Tusks regerende centrumrechtse Burger Platform (KO) en diens coalitie met centrumlinks en de rechtse Boerenpartij (PSL) is des te groter.
Extremer
Toch doet de PiS het in de peilingen niet goed. Vooral bij jongere kiezers is er zware concurrentie van extremere partijen. Volgens een recente peiling zou de PiS slechts een kwart van de kiesintenties halen - een pak minder dan de KO (32%). Een partij rond Mazowiecki zou ongeveer 6% halen - wat direct af te trekken valt van het percentage van de PiS.
De neergang van PiS heeft ook te maken met de concurrentie van 'Konfederacjia' (Confederatie voor Vrijheid en Onafhankelijkheid) van Slawomir Mentzen, die in de peilingen rond de 14% haalt. De militanten van deze ultraliberale partij vinden de PiS met haar sociale programma’s “socialistisch”. Dat vinden ze ook van de extreemrechtse Franse Marine Le Pen: veel te sociaal en te veel inmenging van de staat. De Konfederacjia ziet in Frankrijk veel meer in het concurrerende 'Reconquête' van Eric Zemmour. Konfederacjia heeft ook nauwe contacten met het extreemrechtse Duitse AfD.
Soms zit Konfederacjia wel verveeld met een eerdere uitspraak van Mentzen over "de vijf ongewensten": joden, homoseksuelen, abortus, belastingen en de EU. Of met de uitspraak uit 2017 in het EU-parlement van een vroegere partijleider dat vrouwen minder moeten verdienen dan mannen omdat ze zwakker, kleiner en minder intelligent zijn. De vele jonge militanten -Konferedacjia heeft weinig 40-plussers in zijn rangen- doen dat af als oude koeien, zonder belang.
Russenvriend
Bij de nog extremere Confederatie van de Poolse Kroon (KKP) heeft men met dergelijke uitspraken helemaal geen probleem. Boegbeeld Grzegorz Braun heeft van zeer krasse uitspraken zijn handelsmerk gemaakt. De Holocaust en de gaskamers van Auschwitz zijn volgens hem "fake" - dat is hij in Auschwitz zelf gaan vertellen. Hij ziet ook overal complotten, bijvoorbeeld rond vaccinaties, wat hij met veel Trumpianen gemeen heeft.
Opvallend is dat hij uitgesproken pro-Russisch is en tegelijk erg anti-Oekraïens. Dat laatste heeft Braun de wind in de zeilen gegeven. De verheerlijking in Oekraïne van figuren die verantwoordelijk zijn voor de massamoorden van 1943 op Poolse burgers hebben de anti-Oekraïense gevoelens immers sterk aangewakkerd in Polen.
Braun haalde bij de presidentsverkiezingen vorig jaar 6,3%. Zijn KKP haalt in de huidige peilingen tussen de 7 en de 9%. Dat is erg vervelend voor de PiS, die op haar retour lijkt te zijn. Kaczynski, rabiaat anti-Russisch, sluit samenwerking met de Russisch-gezinde KKP alvast uit.
Maar hoe zou de PiS aan een meerderheid geraken zonder die ultra’s. Zeker nu er in het centrum, naast de groep van Mazowiecki, zopas nog een concurrent is bijgekomen: de liberale Centrum Unie.
Diversiteit
Net als in Polen, is extreemrechts elders in Europa geen homogeen blok. In Frankrijk concurreren het 'Rassemblement National' (RN) van Marine Le Pen en 'Reconquête' van Zemmour met elkaar. Zelfs binnen het RN is er een groeiende diversiteit met de strekking Le Pen en die van partijvoorzitter Jordan Bardella.
In Nederland is extreemrechts verspreid over verscheidene partijen: de Partij voor de Vrijheid (PVV) van Wilders, Forum voor Democratie, Ja21 en de BoerenBurgerBeweging (BBB). Net als in Italië, waar je naast de Fratelli onder meer de 'Lega' van Matteo Salvini, 'Futuro Nazionale' van Roberto Vannacci en het neo-fascistische 'Casa Pound' hebt. In het Verenigd Koninkrijk krijgt Nigel Farage’s 'Reform UK' geduchte concurrentie van 'Restore Britain' van Rupert Lowe.
Extreemrechts heeft vele gezichten. Het ene lijkt iets beschaafder dan het andere. Maar achter die vele gezichten zit steeds dezelfde fascistische ideologie.
Dit artikel verscheen ook op Uitpers.