De Tunesische president Kais Saied, een grondwettelijk jurist, laat niets meer over van de rechtstaat. Kritiek duldt hij niet en hij gebruikt justitie om critici met zeer zware gevangenisstraffen het zwijgen op te leggen. Hij duldt vooral geen kritiek op zijn racistische campagne tegen zwarte Afrikanen uit het zuiden. De Europese regeerders zwijgen. Ze betalen hem immers -de Italiaanse premier Giorgia Meloni op kop- om die Afrikanen weg te jagen.

Van Casablanca, Marokko, tot de Tunesische grens met Libië zwelt het racisme tegen zwarte Afrikanen aan. Maar Tunesië spant veruit de kroon, want daar wordt het dus aangewakkerd door de president zelf, die het al twee jaar heeft over ‘omvolking’, de racistische theorie die uiterst rechts in Europa en de VS aanhangt.

Zwart decennium

Tunesië was nochtans de bakermat van de ‘Arabische lente’. De zelfmoord op 17 december 2010 van Mohamed Bouazizi, een wanhopige jonge fruitverkoper die zichzelf in brand stak, betekende het begin van deze golf van volksopstanden in de Arabische wereld. Een maand later sloeg de autoritaire president Zine El Abidine Ben Ali op de vlucht. De hoop op een democratische lente met meer welvaart, was groot. Tientallen organisaties, met op kop de invloedrijke Tunesische vakbond UGTT, stonden er garant voor.

Tien jaar later was de ontgoocheling zeer groot. De politieke partijen, de islamistische Ennahda voorop, hielden zich meer bezig met intriges dan met een economisch en sociaal beleid. Het "zwart decennium" stelde vooral de Tunesische jeugd die de 'lente' had ontketend, teleur. Want van enige sociale vooruitgang was in 2020 geen sprake. Het leven was na tien jaar zelfs harder geworden, met dagelijkse problemen qua voedsel- en waterbevoorrading. De lente was snel een winter geworden.

Dat verklaarde het succes van Kais Saied die als een onafhankelijke kandidaat de verkiezingen van oktober 2019 won. Na een chaotische periode rond de mislukte vaccinatiecampagne tegen COVID, stuurde hij het parlement naar huis. In 2022 stelde hij een nieuwe grondwet op die de president veel meer macht gaf, en liet die goedkeuren in een referendum.

Decreet 54

Saied is nu alleen de baas, over alles, ook justitie. In februari 2022 ontbond hij de Hoge Raad van de Magistratuur en verving die door een door hem samengestelde raad. In juni ontsloeg hij 57 magistraten en negeerde een gerechtelijk bevel om 49 van hen terug aan te nemen. In september 2022 vaardigde hij Decreet 54 uit, dat "valse berichtgeving" strafbaar maakte.

Dit decreet zet hij in tegen elke kritiek op zijn beleid, want kritiek is gelijk aan valse berichtgeving. Overtreders kunnen tot tien jaar gevangenisstraf krijgen. Of meer. Nouirredin Bhiri, gewezen minister van Justitie (Ennahda) kreeg tien jaar voor een Facebook-bericht waarin werd opgeroepen om te betogen – een bericht dat de aanklager niet kon tonen. Op een monsterproces in april dit jaar kreeg Bhiri er nog 43 jaar gevangenisstraf bij voor "samenzwering tegen de staat".

Decreet 54 maakt het dus mogelijk met schijnprocessen elke vorm van oppositie te vervolgen. En dat gaat ver. Toch werd president Saied in oktober vorig jaar, zonder concurrentie, herkozen, maar de opkomst lag ver onder de 30%. Dat was wel meer dan bij de verkiezingen voor een “parlement” begin 2023, met een opkomst van officieel 12%.

De repressie beroert de Tunesiërs weinig. Nochtans, het monsterproces dat in april plaats had tegen een 40-tal beklaagden wegens “samenzwering tegen de staat” tartte de verbeelding. Volledig verzonnen aanklachten en beklaagden zonder recht op verdediging. Met straffen die zelfs in het volgzame Parijs kritiek uitlokten. Bhiri kreeg er dus 43 jaar cel extra, Bochra Belhaj Hmida, die opkomt voor vrouwenrechten een gevangenisstraf van 33 jaar – ze heeft het proces niet afgewacht en vluchtte naar Frankrijk. Khayam Turki, die tracht de oppositie te verenigen, kreeg 48 jaar. Verscheidene andere beklaagden kregen 66 jaar cel. Volgens Human Rights Watch en Amnesty International gaat Saied verder dan Ben Ali destijds.

Racisme

Saied heeft het bijzonder gemunt op groepen en personen die kritiek hebben op de razzia’s tegen migranten. De president zegt een complot tot omvolking te zien in de vele zwarte Afrikanen in Tunesië - al zijn de meeste erop uit om via Tunesië over zee naar Europa te migreren. Dat waren er in 2023 nog 100.000, onder wie toch wel 17.000 Tunesische jongeren.

Critica Sonia Dahmani wacht nog op haar proces. Deze advocate en mediafiguur zit sinds mei vorig jaar in de gevangenis wegens vijf aanklachten. Die komen allemaal op hetzelfde neer: valse berichtgeving volgens Decreet 54. Op de radio had ze in haar kroniek verteld over de onmenselijke jacht op Afrikaanse migranten. Een andere radiofiguur had gezegd dat die Afrikanen ons magnifiek land willen afnemen. Over welk magnifiek land heb je het waaruit de jongeren willen ontsnappen, had ze gereageerd. Ze riskeert 25 jaar gevangenisstraf.

De mensenrechtenactivist Mustapha Djemali (81) die in 2016 de Tunesische Raad voor Vluchtelingen oprichtte, is in mei vorig jaar ook opgepakt. Hij zit opgesloten in een cel met 30 andere gevangenen. Want ook dat komt er nog bij, de onmenselijke toestanden in de Tunesische gevangenissen.

Middenveld

Reacties zijn er nauwelijks. De meeste Tunesiërs hebben andere prioritaire zorgen, bij anderen zit de schrik erin. Wat is er dan gebeurd met al die bewegingen die tot enkele jaren geleden zo actief waren. Vooral dan met de UGTT, de vakbond die zo een grote rol speelde in de opstand van 2011 en de jaren daarop. In 2015 ging de Nobelprijs voor de Vrede naar vier Tunesische ngo’s waaronder die UGTT. Vandaag is er nauwelijks een teken van leven van die kant - toch, er zijn vooral tekenen van interne verdeeldheid. 

Saied heeft de UGTT vorig jaar ook flink aangepakt, waarop die heeft gemobiliseerd met betogingen en stakingen, maar dat is snel platgevallen. De UGTT jaagt buitenlandse investeerders weg, zegt Saieds propagandamachine. De president liet verscheidene syndicalisten oppakken op beschuldiging van corruptie, wat de UGTT aanklaagt als ondermijning van de vakbond.

Blijkbaar denkt de vakbondsleiding aan verdere repressie te ontsnappen door zich gedeisd te houden, maar niet iedereen is het daarmee eens. Interne opposanten eisen al een tijdje dat er dit jaar een  congres komt -en niet in 2027- om uit de huidige verlamming te geraken en de rol van de UGTT als vakbond weer op te nemen.

Europa

Bij de EU wordt Kais Saied alvast gespaard. Na het monsterproces in april zei het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken wel bezorgd te zijn over de zware straffen en over de manier waarop het proces was gevoerd. Ook Berlijn en Madrid toonden zich “bezorgd”.

Niet zo Giorgia Meloni of Ursula Von der Leyen, voorzitster van de Europese Commissie. De EU financiert onder meer materiaal voor de Tunesische kustwacht en voor programma’s voor vrijwillige terugkeer van migranten. In mei 2023 waren Meloni en Von der Leyen op bezoek bij Saïed, sindsdien is de Italiaanse premier nog vier keer in Tunis ontvangen. Het objectief is om een "migratiebeleid uit te stippelen gebaseerd op de mensenrechten", aldus de officiële teksten.

Mensenrechten? Wat doen Meloni en Von der Leyen dan met al die rapporten over schendingen, al die getuigenissen over mensonterende toestanden, zoals het verkopen van migranten aan Libische gangsters die hun families chanteren voor losgeld? “De Commissie houdt de overheid van de partnerlanden verantwoordelijk voor het eerbiedigen van de mensenrechten”, luidt het.

Dit artikel verscheen eerst op Uitpers.be.