Elon Musk werd vrijdag 12 juni door Forbes uitgeroepen tot de eerste biljonair ter wereld na de beursintroductie van zijn ruimtevaart- en AI-bedrijf SpaceX. Een biljoen dollar! Sta even stil bij dit cijfer. Het gaat om 1000 miljard dollar. Als je elke dag een miljoen dollar zou uitgeven, zou het je 2700 jaren kosten om een biljoen dollar op te maken. Het is meer dan het volledige bruto binnenlands product van Argentinië of Nigeria. Het is een bedrag dat zo groot is dat ons brein eigenlijk niet in staat is om het als iets reëel te bevatten.
Volgens Oxfam is 60% van het vermogen van miljardairs wereldwijd niet ‘verdiend’, in de betekenis van het woord die jij en ik zouden herkennen, maar het resultaat van erfenissen, economische monopolies en bevoorrechte connecties.
Volgens het 'Global Wealth Report' van UBS versnelt de grote vermogensoverdracht bovendien, waarbij in 2025 een recordbedrag van 297,8 miljard dollar werd doorgeschoven naar slechts 91 erfgenamen. Musks eigen vermogen nam niet toe dankzij een nieuwe uitvinding, maar door een herwaardering op de private markt van SpaceX en zijn AI-bedrijf xAI, een papieren fusie die zijn nettowaarde in amper vier maanden van 500 miljard naar 800 miljard dollar stuwde.
Tesla, de motor achter een groot deel van Musks vermogen, draait op publieke subsidies, belastingvoordelen en overheidsregelgeving die zijn bedrijven jarenlang in hun voordeel hebben helpen vormgeven en beïnvloeden. Musks biljoen is niet het resultaat van genialiteit. Het wordt onttrokken aan systemen die door werknemers zijn opgebouwd, door overheden zijn gesubsidieerd en waarvoor het publiek nu wordt geacht te applaudisseren.
Eerder dit jaar -terwijl zijn bedrijven miljarden aan lopende overheidscontracten hadden- speelde Musk een impactvolle rol binnen de VS-overheid via het zogeheten ‘Department of Government Efficiency’ (DOGE). Dit overheidsinitiatief ontsloeg toezichthouders, holde federale agentschappen uit en ontmantelde de controlemechanismen die anders mogelijk lastige vragen hadden gesteld over zijn eigen bedrijven.
Een analyse van de Yale Universiteit schatte dat Musks politieke activiteiten Tesla tussen de één miljoen en 1,26 miljoen verkochte voertuigen hebben gekost, doordat boze Amerikanen de elektrische autofabrikant boycotten. Hij incasseerde dat verlies met gemak en ging gewoon door, wat aangeeft hoeveel de toegang tot de politiek-economische macht waard was voor hem. Dit komt neer op het kapen van regelgeving als bedrijfsmodel, verpakt als publieke dienstverlening.
Maar het gaat hier niet om één man en zijn buitensporige rijkdom, maar om een systeem. Hetzelfde systemische patroon is terug te vinden in elke regio. In Zuid-Afrika waren de gebroeders Gupta jarenlang zo diep ingebed in de regering van voormalig president Jacob Zuma dat een gerechtelijke onderzoekscommissie concludeerde dat de staat zelf “gekaapt” was, waarbij benoemingen in het kabinet en overheidscontracten werden georkestreerd om private belangen te dienen.
In India bouwde Gautam Adani een van de grootste fortuinen ter wereld op dankzij zijn nauwe banden met premier Narendra Modi. Hij haalde overheidscontracten en infrastructuurconcessies binnen terwijl zijn vermogen explosief groeide. Tegelijk werd al wie de innige verstrengeling tussen politiek en grootkapitaal aanklaagde, terzijde geschoven.
In Mexico werd Carlos Slim vrijwel van de ene op de andere dag een van de rijkste mannen ter wereld toen de regering-Salinas het staatsmonopolie op de telefonie privatiseerde en het aan hem verkocht. Publiek bezit werd zo overgedragen aan een privévermogen dat sindsdien de telecomsector in het land domineert.
Miljardairs hebben 4.000 keer meer kans om een politiek ambt te bekleden dan gewone burgers, en als ze dat ambt niet zelf bekleden, kopen ze vaak degenen die dat wel doen. Wanneer rijkdom zich in dit tempo concentreert, wordt democratie ontmaskerd als een schijnvertoning.
Ondertussen blijft het systeem dat deze mondiale rijkdom produceert gewoon verder draaien. Het 'World Inequality Report' (gebaseerd op het werk van 200 onderzoekers), stelt vast dat de armste helft van de mensheid (meer dan 4 miljard mensen) nauwelijks 2% van de mondiale rijkdom bezit, terwijl minder dan 60.000 mensen aan de absolute top, drie keer zoveel bezitten als de hele onderste helft samen.
Deze context kan niet worden losgekoppeld van het verhaal van Musks rijkdom. De systemen die financiële middelen met ongekende snelheid naar boven laten stromen, zijn dezelfde systemen die de publieke gezondheidszorg onderfinancieren, arme landen opzadelen met schulden waar ze niet aan kunnen ontsnappen, en gemeenschappen achterlaten zonder de basisvoorzieningen die overheden ooit als hun verantwoordelijkheid beschouwden.
We krijgen voortdurend te horen dat het belasten van extreme vermogens ingewikkeld is, dat kapitaal wegvlucht, dat de herverdeling van middelen een te weinig verfijnd en gevaarlijk instrument is. Deze argumenten worden echter gemaakt door mensen die meer belast zouden worden.
Een vermogensbelasting die zou volstaan om universele gezondheidszorg en onderwijs in het Mondiale Zuiden te financieren, is herhaaldelijk doorgerekend, becijferd en voorgesteld. Het obstakel is nooit de rekenkunde geweest. Het is altijd de politiek geweest, en die politiek is nu net in handen van degenen die door een dergelijke belasting ‘getroffen’ zouden worden.
Maar dit is wat de eerste biljonair niet wil dat je opmerkt: in dezelfde wereld die Musks fortuin heeft voortgebracht, is de 99% zich aan het organiseren. De 'Global Protest Tracker' van Carnegie registreerde begin juni meer dan 123 grote anti-regeringsprotesten in 69 landen gedurende de voorbije 12 maanden. De meeste daarvan werden gevoed door een gelijkaardige woede over hetzelfde oneerlijk ingerichte systeem.
Jongeren dwongen de terugdraaiing van een belastingverhoging af in Kenia, brachten regeringen ten val in Nepal en Madagaskar, en gingen de straat op van Marokko tot Indonesië om te eisen dat de spelregels worden herschreven. Ze deden dat zonder biljoenen dollars aan campagnegeld. Ze deden het zelf, samen met mensen zoals jij en ik, in solidariteit, vanuit de overtuiging dat extreme vermogensconcentratie niet onvermijdelijk is.
Deze beweging vormt het tegengewicht voor alles waar dit moment -waarop één man biljonair wordt- voor staat. Miljardairs voelen de druk. In mei verscheen Jeff Bezos op CNBC om te beweren dat het belastingstelsel wordt gekenmerkt door een verstrengeling van politieke en economische belangen, om zijn gelijken te verdedigen tegen wat hij omschreef als ‘demonisering’, en om te ontkennen dat de ultrarijken belastingen ontwijken - de toon van een klasse die zich plots genoodzaakt ziet haar privileges publiekelijk te verdedigen.
Elke vermogensbelasting die vandaag ernstig wordt besproken in een parlement, elke belasting op miljardairs die bij de Verenigde Naties op tafel ligt, elke eis tot kwijtschelding van schulden die op een regeringsagenda verschijnt, is daar terechtgekomen omdat mensen zich organiseerden en weigerden de regels te accepteren die van bovenaf werden opgelegd. De 1% heeft het geld en voorlopig de politieke macht. De 99% heeft de meerderheid, het morele gelijk, en een groeiend besef van wie hen daadwerkelijk besteelt.