Zondag 4 oktober vindt in Brazilië een van de belangrijkste verkiezingen in de recente geschiedenis van Latijns-Amerika plaats. De zittende president Luiz Inácio Lula da Silva benadrukt in zijn campagne de kwestie van nationale soevereiniteit. De reden daarvoor is dat zijn uitdager, Flávio Bolsonaro, grote steun krijgt van de regering-Trump.
De VS heeft zich op verschillende manieren gemengd in de verkiezingsstrijd ten gunste van Bolsonaro. In de laatste paar maanden van de Braziliaanse campagne heeft Trump Bolsonaro ontvangen in het Witte Huis, nieuwe importtarieven op Braziliaanse goederen opgelegd en geprobeerd om hoge functionarissen van het ministerie van Buitenlandse Zaken naar Brazilië te sturen in het kader van de verkiezingen. (De visa van de functionarissen werden geweigerd en zowel Braziliaanse als VS-functionarissen hebben gezegd dat hun aanwezigheid twijfel zou doen rijzen over de integriteit van de verkiezingen daar.)
Een brief die vorige week door 31 leden van het Congres naar de VS-minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio werd gestuurd, legde aanvullende vijandige acties bloot en concludeerde dat “de Verenigde Staten optreedt als een agent van inmenging en destabilisering”. Er wordt voorspeld dat de verkiezingen zeer nipt zullen zijn, en de kwestie van soevereiniteit zou doorslaggevend kunnen zijn voor zwevende kiezers.
De inmengingen van Trump ondermijnen een fundamenteel en over het algemeen gekoesterd recht op zelfbeschikking, evenals de democratie zelf. Het is bovendien duidelijk illegaal op grond van het Handvest van de Organisatie van Amerikaanse Staten, waarvan de Verenigde Staten ondertekenaar is.
Brazilianen hebben momenteel des te meer redenen om belang te hechten aan het behoud van hun soevereiniteit en onafhankelijkheid. Dat blijkt uit de recente geschiedenis van Brazilië en Latijns-Amerika en uit de economische impact van politieke onafhankelijkheid op de levensstandaard.
Neem het voorbeeld van Brazilië zelf. Lula was metaalarbeider en vakbondsleider en was mede-oprichting van de ‘Partido dos Trabalhadores’ (Arbeiderspartij), waarvan hij vervolgens voorzitter werd. Van 2003 tot 2010 was hij twee opeenvolgende termijnen president van Brazilië. Hij verliet zijn ambt met een van de hoogste populariteitscijfers ter wereld: 83%.
Daar waren goede redenen voor, die voortkwamen uit de veranderingen die de regering doorvoerde in het economisch en sociaal beleid. Die veranderingen hadden een impact op het leven van tientallen miljoenen mensen in Brazilië. Het bruto binnenlands product per inwoner (de meest eenvoudige maatstaf voor de levensstandaard), groeide ongeveer vier keer zo snel als in de acht jaar voorafgaand aan Lula's presidentschap. De armoede nam met 61% af en de extreme armoede met 64%. Het reële (voor inflatie gecorrigeerde) minimumloon steeg met 57% en het aantal studenten aan de universiteiten verdubbelde bijna.
Lula kon deze en andere hervormingen die het leven van mensen ingrijpend veranderden doorvoeren omdat hij brak met het beleid van de ‘Washington Consensus’, dat van 1980 tot 2000 wellicht meer dan ooit tevoren de economische besluitvorming in de hele regio bepaalde. Dit omvatte economisch maatregelen die vaak werden bepaald bij het Internationaal Monetair Fonds of soms bij andere instellingen die door Washington werden gecontroleerd. Het resultaat was een ramp: in die twee decennia kende Latijns-Amerika de slechtste langetermijngroei in meer dan honderd jaar.
Het is deze historische ineenstorting van de economische groei die heeft bijgedragen aan de verkiezing in Latijns-Amerika van de eerste meerderheid aan regeringen die zich als links van het centrum identificeerden. Net als in Brazilië waren deze regeringen onafhankelijker dan daarvoor gebruikelijk was in de regio en voerden zij een progressiever en doeltreffender economisch beleid. De ommekeer was historisch: van 2002 tot 2013 daalde het percentage van de bevolking van Latijns-Amerika dat in armoede leefde van 45,6% naar 28,4%, nadat het in de voorgaande twee decennia was toegenomen.
De onafhankelijkheid die deze regeringen wisten te verwerven, is precies wat Rubio en Trump zo graag willen afschaffen. Vandaar hun huidige pogingen om een regimewissel te bewerkstelligen in Brazilië. Dit zou de grote prijs zijn voor Rubio. Brazilië is het grootste land van Latijns-Amerika, en een regering onder leiding van Lula zal de regering-Trump niet steunen in haar illegale pogingen om de regio te controleren. Lula’s tegenstander voor het presidentschap daarentegen zou vrijwel zeker een trouwe bondgenoot zijn van Trump. En dat is dus senator Flávio Bolsonaro, persoonlijk naar voor geschoven door zijn vader Jair Bolsonaro, die president was van 2019 tot 2023. Flávio heeft zichzelf geprofileerd als ‘Bolsonaro 2.0’.
Het electorale team rond Flávio probeert Lula in verband te brengen met de grootste bankfraude in de Braziliaanse geschiedenis, die ertoe leidde dat het depositogarantiestelsel bijna 8 miljard dollar moest uitkeren aan ongeveer 800.000 slachtoffers. Maar het zijn juist Flávio en zijn bondgenoten die boter op het hoofd hebben. Hij zit tot over zijn oren in dit schandaal. Niets wijst voorlopig op betrokkenheid van Lula.
Bolsonaro 1.0 nam dan weer een voorbeeld aan Trumps strategie van het ontkennen van electorale uitslagen toen hij de presidentsverkiezingen van 2022 verloren had van Lula. Hij wist echter niet genoeg militaire bevelhebbers achter zich te krijgen om een decreet te steunen dat moest voorkomen dat Lula aantrad. Het Braziliaanse Hooggerechtshof veroordeelde Jair Bolsonaro vervolgens voor het leiden van een poging tot staatsgreep. De Braziliaanse versie van de ‘bestorming van het VS-Congres op 6 januari 2021’ vond plaats op 8 januari 2023, toen aanhangers van de verslagen president het Congres, het presidentieel paleis en het Hooggerechtshof bestormden en eisten dat het leger zou ingrijpen om de verkiezingsuitslag ongedaan te maken.
Vorig jaar probeerde Trump het proces tegen Bolsonaro te stoppen door Brazilië een extra importtarief van 40% op te leggen. De meeste Brazilianen verwierpen deze economische collectieve bestraffing als een aanval op hun nationale soevereiniteit, de electorale democratie en het rechtsstelsel - wat het duidelijk was. Bolsonaro werd veroordeeld -onder meer voor poging tot staatsgreep- tot een gevangenisstraf.
Bijna alle democratisch verkozen sociaaldemocratische regeringen die in de 21e eeuw aan de macht kwamen in Latijns-Amerika, kregen te maken met pogingen vanuit Washington om hen te verzwakken, te destabiliseren of ten val te brengen. In Bolivia, Honduras en Haïti ging het om door de VS gesteunde staatsgrepen. De VS was ook betrokken bij een staatsgreep in Venezuela in 2002, die snel werd teruggedraaid, waarna jarenlang pogingen werden ondernomen om tot regimeverandering te komen in het land. Later kwamen de economische sancties die meer dan honderdduizend mensen het leven kostten en een groot deel van de Venezolaanse economie verwoestten. Ook Argentinië heeft te maken gehad met herhaalde VS-interventies die economische neergang en crisissen hebben veroorzaakt of verergerd, met ernstige gevolgen.
Meest recentelijk heeft Trump het economisch geweld opgevoerd tegen Cuba, dat het voornaamste doelwit is van Rubio. Het kindersterftecijfer in Cuba is met 148% gestegen sinds de VS zijn sancties begon aan te scherpen. Die sancties omvatten momenteel ook een verwoestende afsluiting van de toevoer van fossiele brandstoffen en elektriciteit.
Bij de meest recente nationale verkiezingen in Colombia (21 juni 2026) en Honduras (30 november 2025) dreigde Trump met het toebrengen van economische schade -impliciet in Colombia en explicieter in Honduras- als de burgers daar niet op zijn voorkeurskandidaat zouden stemmen.
Dit is de recente en regionale context waarin de strijd om de toekomst van Brazilië plaatsvindt. De interventies van Trump en Rubio, in samenwerking met de Bolsonaro-clan, hebben van de campagne van Flávio een nieuwe VS-operatie voor regimeverandering gemaakt. Deze operatie moet worden verijdeld, in het belang van Brazilië en het hele westelijk halfrond.
Dit vertaalde artikel verscheen eerst op 'Common Dreams'.