Op dinsdag 21 april spraken Jo Dirix (Vredesactie) en Hans Lammerant (Antigone, Global Justice Initiative) de leden van de Commissie voor Buitenlands Beleid van het Vlaams Parlement toe. Ze voerden er het woord namens de 18.241 ondertekenaars en dertien ondersteunende organisaties van het verzoekschrift ‘Stop wapens voor Israël’. Beiden stelden dat de controle op de export van wapenonderdelen zo lek als een zeef is, waardoor Belgische wapenonderdelen terecht konden komen in Israëlische gevechtsvliegtuigen die Gaza bombardeerden.
Het was al twaalf jaar geleden dat er nog eens een hoorzitting plaatsvond in het Vlaams Parlement op basis van een burgerinitiatief. Meerdere leden van de Commissie feliciteerden de initiatiefnemers dan ook met die meer dan 18.000 handtekeningen. Dat aantal wijst immers op een groot draagvlak en een breed gedragen bezorgdheid bij de bevolking.
Tegelijkertijd viel op dat voornamelijk de meerderheidspartijen, alsook oppositiepartijen als Vlaams Belang en Anders blijven volhouden dat er wel degelijk een embargo bestaat tegen wapenexport naar Israël. Op papier klopt dat, maar in de praktijk blijken er stevige gaten in dat embargo te zitten. En het nieuwe wapenhandeldecreet dat in de maak is, wil de controle op de export nog verder afzwakken.
In 2009 reeds sloten de federale overheid en de gewesten een interfederaal akkoord waarin besloten werd om geen uitvoerlicenties meer toe te kennen voor wapens die de militaire capaciteit van Israël zouden versterken. Dat akkoord kwam er naar aanleiding van de Operatie 'Cast Lead', het 22-daags Israëlisch militair offensief in de Gazastrook gericht tegen Hamas, waarbij er 1.400 Palestijnen werden gedood, onder wie vele burgers.
Op 17 juli 2025 legde een Brusselse kortgedingrechter een verbod op voor de doorvoer van militair materieel naar Israël via Vlaanderen. De rechter oordeelde dat de Vlaamse overheid structureel tekortschoot in haar verplichting om deze doorvoer te controleren. Op basis van die uitspraak stelde de Vlaamse regering een beperkende maatregel in op de uitvoer van strategische goederen naar Israël, wat de facto zou neerkomen op het weigeren van alle militaire door- en uitvoervergunningen met Israël als eindgebruiker. In april 2026 werd dit nogmaals herbevestigd voor zes maanden.
Zo lek als een zeef
Ondanks dit geldende embargo stelden Dirix en Lammerant dat het uitvoerverbod makkelijk omzeild kan worden. In Vlaanderen worden voornamelijk onderdelen van wapensystemen geproduceerd. Die onderdelen worden dan uitgevoerd naar het Verenigd Koninkrijk of de Verenigde Staten, die dan ook als ‘eindgebruiker’ worden vermeld. Maar vervolgens worden die onderdelen daar gemonteerd in gevechtsvliegtuigen, pantservoertuigen of andere wapensystemen die op hun beurt worden uitgevoerd en zo terecht kunnen komen in landen die er ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht mee blijven begaan, zoals Israël in de bezette gebieden, of Saoedi-Arabië in Jemen.
Beide sprekers benadrukten ook dat er een manifest gebrek is aan controle op de doorvoer van wapens via ons land. Volgens Lammerant heeft dat alles te maken met de complexe Belgische staatsstructuur. De douane is federaal maar de controle op wapendoorvoer is een bevoegdheid van de gewesten. De informatiedoorstroom tussen de diensten verloopt daardoor ondermaats, met alle gevolgen van dien. Dat er wel degelijk een probleem is, werd duidelijk toen eind 2023 bleek dat de Israëlische rederij ZIM zonder vergunning bijna 250 ton aan munitie naar Israël verscheepte via de haven van Antwerpen.
Rechtsonzekerheid en 'race to the bottom'
Dirix en Lammerant haalden nog een ander opmerkelijk argument aan. De vaststelling is immers niet alleen dat het vandaag al volop aan controle schort. De Vlaamse regering werkt momenteel ook aan een nieuw wapenhandeldecreet, dat -in lijn met wat er op het internationale niveau gaande is- helemaal in het teken staat van de versoepeling van de regels en dus minder strenge controle. Maar het is niet omdat een overheid beslist om de wapenhandel te versoepelen dat het internationaal recht, zoals het VN-wapenhandelsverdrag, niet langer zou gelden. En dat zorgt ervoor, zo stelden beide sprekers, dat als de overheid de controle afbouwt, deze de facto bij rechtbanken komt te liggen. Dat staat gelijk aan een groeiende rechtsonzekerheid voor de betrokken bedrijven. Stel dat je als bedrijf groen licht krijgt voor een internationale wapenlevering en achteraf blijkt dat een rechtbank daar alsnog een stokje voor steekt, dreig je met verloren investering te blijven zitten. Conclusie: ook de betrokken bedrijven zijn gebaat bij een transparante en duidelijke regulering.
Er wordt in dit debat ook vaak gegoocheld met de term ‘level playing field’ (gelijk speelveld). De idee daarachter luidt dat Vlaanderen vaak strenger is dan andere Europese lidstaten waardoor er geen gelijk speelveld zou zijn. Maar ten eerste blijkt Vlaanderen helemaal niet zo streng te zijn als het over de algemene wapenvergunningen gaat. Slechts bij speciale toetsing toont men zich eerder streng. En ten tweede verschilt de aanpak van de Europese landen onderling ook grondig. Een zogenaamd level playing field, zou daarom in de praktijk eerder neerkomen op een 'race to the bottom', waarbij landen elkaar onderbieden door regels en standaarden steeds verder af te zwakken.
Het politieke debat
De leden van de Commissie kregen de kans om vragen te stellen en hun standpunt duidelijk te maken. Daarbij viel voornamelijk op dat de vertegenwoordigers van Team Fouad Ahidar, Groen en PVDA het verzoekschrift konden onderschrijven. CD&V en Vooruit bliezen een beetje warm en koud tegelijk, maar deelden de bezorgdheid omtrent wapens en wapenonderdelen die in Israël terecht komen. N-VA, Vlaams Belang en Anders bleven volhouden dat het vandaag allemaal al best goed geregeld is en dat het probleem zich dus niet echt stelt. Partijen die vandaag volop pleiten voor herbewapening en militarisering zien overduidelijk kansen voor "onze eigen industrie" en vinden dus dat we de boot niet mogen missen door “verstikkend strenge regels en controles” op te leggen - militarisering als motor van economische groei en innovatie.
Jos D’haese (PVDA) reageerde op de stelling dat een bloeiende wapenindustrie nodig zou zijn voor onze veiligheid, eerder geuit door onder meer Johan Deckmyn (Vlaams Belang). “Hoe zou een groeiende export van wapens naar Israël ons of de wereld veiliger kunnen maken?”, wierp D’haese hem voor de voeten. “De oorlog die Israël vandaag voert in Iran, Libanon en Gaza zorgt enkel voor meer instabiliteit en onveiligheid.” Nadia Naji (Groen) legde dan weer de link met de besparingen die de Vlaamse regering doorvoerde, precies bij middenveldsorganisaties als Vredesactie en Vrede, die zich kritisch opstellen in dossiers als deze. “En dat terwijl jullie duidelijk vaak beter op de hoogte zijn van wapentrafieken dan de overheid”.
Over het nieuwe wapenhandeldecreet konden de regeringspartijen niet genoeg herhalen dat het nog maar in de adviesfase zit. Kritiek op dat nieuwe wapenhandeldecreet werd dus weggezet als "voorbarig". Nochtans keurde de regering op 19 december 2025 een voorontwerp van dat nieuwe decreet goed. De belangrijkste motivatie achter de herziening van het wapenhandeldecreet is nu net de stelling dat het huidige -daterend van 2012- als te complex en weinig flexibel wordt ervaren door de defensie-industrie. Het geldende decreet zou soms verder gaan dan het Europese referentiekader en op bepaalde punten strenger zijn, zo luidt het. En zo komen we dus opnieuw bij het verhaal van het level playing field en de race to the bottom terecht. Het nieuwe decreet verdient alleszins de volle aandacht van de vredesbeweging.
