De extreemrechtse Abelardo de la Espriella heeft het presidentschap van Colombia gewonnen in de meest nipte verkiezingsstrijd sinds decennia. Om zijn extremistische agenda door te voeren, zal hij het moeten opnemen tegen een Colombiaanse links, dat qua macht in het congres en invloed onder de bevolking nog nooit zo sterk is geweest.
Abelardo de la Espriella is op 21 juni, in een tweede verkiezingsronde, verkozen tot president van Colombia met de kleinste overwinningmarge van de afgelopen decennia. Volgens de telling behaalde hij 49,66% van de stemmen, tegenover 48,70% voor zijn rivaal, de linkse senator Iván Cepeda - een verschil van amper 250.000 stemmen.
De overwinning van de leider van ‘Defensores de la Patria’ -een politieke beweging die hij speciaal voor de huidige verkiezingscyclus heeft opgericht- is rampzalig nieuws voor Colombia. De la Espriella dreigt de sociale verworvenheden van de regering van Gustavo Petro (2022–2026) terug te draaien en opnieuw een militaristische strategie in te voeren die het reeds decennia aanslepende interne gewapende conflict zou kunnen verergeren.
Vanuit regionaal perspectief betekent de komst van De la Espriella een uitbreiding van Donald Trumps greep op Latijns-Amerika.
Vanuit regionaal perspectief betekent de komst van De la Espriella een uitbreiding van Donald Trumps greep op Latijns-Amerika. De uiterst rechtse kandidaat beloofde zich te onderwerpen aan Washington en kreeg de openlijke steun van Trump en andere extreemrechtse presidenten in de regio, zoals Javier Milei van Argentinië en Daniel Noboa van Ecuador. Brazilië en Mexico zijn nu de enige grote landen in de regio die nog door links worden bestuurd, en de Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva staat in oktober voor onzekere verkiezingen.
Colombia is traditioneel een belangrijke uitvalsbasis voor de projectie van VS-dominantie over zijn ‘achtertuin’ Latijns-Amerika. Het is het land met de grootste militaire aanwezigheid van de VS (onder het voorwendsel van de oorlog tegen drugs) en was, totdat Petro aan de macht kwam, een zodanig trouwe bondgenoot dat het soms het ‘Israël van Latijns-Amerika’ werd genoemd. De la Espriella heeft Benjamin Netanyahu overigens geloofd als een inspiratiebron.
Met het heroveren van Colombia komt Trump dichter bij de verwezenlijking van zijn zogenaamde ‘Donroe-doctrine’, zoals uiteengezet in de ‘National Security Strategy’ van 2025, die neerkomt op een westelijk halfrond dat onderworpen is aan zijn geopolitieke en zakelijke ambities.
Een verdeeld land
De uitkomst van de Colombiaanse presidentsverkiezingen toont de extreme politieke polarisatie van het land. In de eerste ronde haalden centrumpartijen samen 5% van de stemmen, en de rechts-conservatieve kandidaat Paloma Valencia behaalde minder dan 7%. Samen een veel lager totaal dan de 24% die de centrumpoliticus Sergio Fajardo in de verkiezingen van 2022 behaalde. Dit keer schaarde het grootste deel van het electoraat zich achter twee kandidaten met diametraal tegenovergestelde programma’s. Voor een deel van de samenleving is Cepeda een gevaarlijke communist en een vriend van de guerrilla-opstandelingen. Voor een ander deel is De la Espriella een fascist en vriend van de paramilitairen, en betekent hij het einde van de democratie in Colombia, in navolging van Nayib Bukele in El Salvador.
De opkomst voor de presidentsverkiezingen was zeer hoog naar Colombiaanse maatstaven: 58% in de eerste ronde op 31 mei en bijna 64% in de tweede ronde op 21 juni. In de laatste weken voor de tweede ronde, probeerden de kandidaten naast hun gemobiliseerde achterbannen, kiezers aan te trekken die in de eerste ronde op centrumpolitici hadden gestemd. De voormalige burgemeester van Bogotá Claudia López -bekend als een wispelturige politica die met de wind meewaait- wachtte tot de laatste dagen om haar steun uit te spreken voor Cepeda, de kandidaat van het 'Pacto Histórico' (de linkse coalitie die tijdens de vorige verkiezingen Petro afvaardigde), waardoor de impact van die steun beperkt bleef, terwijl de Derde Weg-centrumpoliticus Sergio Fajardo zich achter geen van beide kandidaten schaarde.
Paloma Valencia, een vertegenwoordigster van de Uribistische rechterzijde (de erfgenaam van voormalig president Álvaro Uribe), riep haar achterban daarentegen onmiddellijk op om op De la Espriella te stemmen. Dat was niet verrassend, aangezien De la Espriella zich openlijk laat inspireren door Uribe’s militaristische strategie tegen guerrilla’s en gewapende groeperingen - een strategie die in het begin van de jaren 2000 tot duizenden burgerslachtoffers leidde.
Valencia's kandidatuur voor de presidentsverkiezingen werd publiekelijk gesteund door Juan Daniel Oviedo, een centrumrechtse politicus die openlijk homoseksueel is. Gezien De la Espriella’s homofobe retoriek was er de hoop dat Oviedo zijn achterban zou aanraden om op Cepeda te stemmen. Hij deed dat echter niet, ondanks het feit dat De la Espriella hem specifiek had geviseerd met homofobe opmerkingen. Net als in veel andere landen zijn de radicalisering van de traditionele rechterzijde en de strategische overname van uiterst rechtse standpunten door centrumpolitici cruciaal geweest in Colombia bij de opkomst van extreemrechts richting macht.
Geografisch gezien volgden de verkiezingsresultaten de gebruikelijke electoraal-politieke patronen in het land.
Geografisch gezien volgden de verkiezingsresultaten de gebruikelijke electoraal-politieke patronen in het land. Het gaat om diepe territoriale breuklijnen. Verarmde perifere regio’s zoals de Pacifische kust en het Amazonegebied steunden Cepeda met percentages die in sommige gevallen boven de 80% uitkwamen, terwijl De la Espriella een overweldigende overwinning behaalde in Antioquia -de bakermat van het uribisme en het paramilitarisme- en in sommige gebieden waar het geweld van gewapende groepen de afgelopen jaren is toegenomen, zoals Norte de Santander aan de grens met Venezuela. In de grote steden haalde extreemrechts de meerderheid in Medellín met 64% van de stemmen, terwijl Cepeda Bogotá won.
De kandidaat van Defensores de la Patria is er uiteindelijk in geslaagd om het electoraat van de traditionele rechterzijde naar zich toe te trekken en nieuwe kiezers te mobiliseren met een demagogisch discours dat een harde hand en eenvoudige oplossingen belooft voor het geweld dat Colombia teistert. Hoewel deze strategie ondertussen al ondoeltreffend is gebleken, trok ze kiezers aan die wantrouwig stonden tegenover Petro’s plan voor ‘totale vrede’, dat ondanks enkele successen niet echt van de grond is gekomen.
Cepeda van zijn kant won drie miljoen extra stemmen ten opzichte van de eerste ronde -meer dan de toename van 2,5 miljoen stemmen voor De la Espriella- en vestigde daarmee een record als het hoogste absolute aantal stemmen dat links ooit heeft behaald in Colombia. In het afgelopen jaar heeft het Pacto Histórico zich geconsolideerd als de belangrijkste politieke kracht van het land, terwijl Defensores de la Patria voorlopig een lege huls blijft, met slechts drie senatoren en geen vertegenwoordigers in de Kamer van Afgevaardigden. Toch bleek de politieke macht van het Pacto Histórico niet te volstaan om het presidentschap te winnen.
Emotie versus programma
De uitslag van de eerste ronde, waarin De la Espriella Cepeda versloeg ondanks het feit dat alle peilingen een comfortabele overwinning voor de kandidaat van het Pacto Histórico hadden voorspeld, was een verrassing voor links. Cepeda, een mensenrechtenverdediger met de uitstraling van een professor en een kalme toon, voerde een traditionele campagne bestaande uit publieke evenementen waarin hij zijn programma toelichtte. In principe leek de focus op beleidsvoorstellen een goede strategie te zijn, aangezien de president van Pacto Historico, Gustavo Petro, zijn ambtstermijn afrondt met een relatief hoge goedkeuringsscore. Het was logisch om continuïteit te beloven met een regering die goede economische resultaten en tastbare sociale vooruitgang had geboekt, zoals de vermindering van honger, armoede en ongelijkheid.
Die rustige campagne werd echter verstoord door Petro’s interventies, vaak van een theatraal karakter, en zijn aandringen op het handhaven van polariserende voorstellen zoals de oproep tot een grondwetgevende vergadering - een omstreden project, aangezien de Colombiaanse Grondwet van 1991 als progressief wordt beschouwd en de belangrijkste rem op de hervormingsagenda van het Pacto Histórico niet de Grondwet was, maar het gebrek aan een parlementaire meerderheid en de weerstand van politieke, economische en media-elites.
Pas na de schok van zijn onverwachte tweede plaats in de eerste ronde nam Cepeda afstand van de agressieve toon van de zittende president. Het doel was het aantrekken van de centrumpolitieke kiezers die cruciaal zouden zijn om de achterstand op De la Espriella te kunnen overbruggen. Zowel Cepeda als de president lieten Petro's voorstel van een grondwetgevende vergadering varen. Op sociale media doken grassroots-initiatieven op ter ondersteuning van de kandidaat van het Pacto Histórico -zoals 'K-Popers voor Cepeda' - en de ingetogen senator vertoonde zich zelfs in het gezelschap van enkele ‘influencers’. Maar dit waren uitzonderingen in een campagne die qua communicatiestijl wel uit de twintigste eeuw leek te stammen.
De la Espriella voerde daarentegen een emotionele campagne, geïnspireerd door de campagnes van andere extreemrechtse populistische leiders, met een sterke aanwezigheid op sociale media die inspeelde op zijn opruiende retoriek. Bovendien verkocht De la Espriella, zelf een miljonair, perfect de droom om net zo rijk te worden als hijzelf, waarbij hij zijn persoonlijke rijkdom etaleerde op een manier die doet denken aan Trump – een man die hij openlijk bewondert. Tussen de twee verkiezingsrondes in temperde hij de meest agressieve aspecten van zijn retoriek, uit vrees gematigde kiezers af te schrikken. Maar het anti-establishment discours waarmee hij zich kon presenteren als het enige alternatief voor de politieke elite liet hij niet los, zelfs al kreeg hij tegelijk discrete steun van de belangrijkste traditionele partijen. De wanhoop van de Colombiaanse bevolking over de toename van het geweld de afgelopen jaren en de gunstige behandeling van De la Espriella door de conservatieve media deden de rest.
Het verzet dat komt
Abelardo de la Espriella is van plan de staat met 40% in te krimpen (d.w.z. te bezuinigen op de overheidsuitgaven). Dit zou de sociale vooruitgang die tijdens de regering-Petro is geboekt, terugdraaien. Daarnaast wil hij alle onderhandelingen met illegale gewapende groeperingen -die eerlijk gezegd wel zijn vastgelopen- opschorten en opnieuw een puur militaire strategie invoeren, geïnspireerd door het Plan Colombia, dat tijdens het presidentschap van Álvaro Uribe (2002–2010) werd gefinancierd door de Verenigde Staten. Hij plant ook de hervatting van de omstreden praktijk om cocaplantages te vernietigen door ze te besproeien met glyfosaat, een giftig herbicide.
Het resultaat van deze verkiezing zal een toename zijn van het geweld en de mensenrechtenschendingen door het leger in rurale gebieden.
Het meest waarschijnlijke resultaat zal een toename zijn van het geweld en de mensenrechtenschendingen door het leger in rurale gebieden, zoals ook al het geval was tijdens de periode van 'Plan Colombia'. Bovendien zou een escalatie van het staatsgeweld kunnen leiden tot een stijgende steun onder de bevolking voor bepaalde gewapende guerrillagroepen, zoals het ‘Ejército de Liberación Nacional’ (ELN) of dissidente facties van de ‘Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia’ (FARC), die het in de praktijk voor het zeggen hebben in verschillende delen van het land en zich verschuilen achter een dun laagje van politieke legitimiteit. Met andere woorden: de strategie van De la Espriella zou de macht kunnen vergroten van gewapende groepen die terreur zaaien onder de burgerbevolking.
De la Espriella staat ook voor uitbreiding van de extractivistische economie die verantwoordelijk is voor milieudegradatie en de verarming van boeren-, inheemse en Afro-gemeenschappen in grote delen van Colombia. Die armoede voedt op zijn beurt het aanhoudende gewelddadige conflict in het land, aangezien het gebrek aan alternatieven veel boeren ertoe aanzet om zich bij gewapende groepen aan te sluiten. De nieuwe president zal Petro’s ambitieuze groene agenda, die onder meer het verbod op nieuwe fossiele exploratie omvatte, ongetwijfeld ten grave dragen.
Het goede nieuws, te midden van de ramp die het presidentschap van Abelardo de la Espriella betekent, is dat de uitvoering van zijn agenda op sterke weerstand zal stuiten en dat hij gedwongen zal worden om in het parlement allianties te smeden met de partijen van het politieke establishment waartegen hij tijdens zijn campagne zo fel ageerde. Hoewel deze partijen (voornamelijk conservatief) hem waarschijnlijk meer speelruimte zullen geven dan ze Petro gaven, zal het voortdurende getouwtrek met professionele politici een bron van tegenstrijdigheden zijn voor een president die anti-partijretoriek tot een hoeksteen van zijn verkiezingsoverwinning maakte.
Tegelijkertijd is links in Colombia mogelijk sterker dan ooit. Sinds het Pacto Histórico, de brede coalitie die Petro in 2022 aan de macht bracht, een partij werd, is ze de grootste geworden in het Congres en blijft ze de best georganiseerde politieke kracht in het land. Iván Cepeda heeft inmiddels bevestigd dat hij de oppositie zal leiden, waar hij de taak zal hebben om links verenigd te houden en het voor De la Espriella moeilijk te maken zijn agenda uit te voeren, terwijl hij zich voorbereidt op een mogelijke kandidatuur in 2030.
Ook op straat wordt er heel wat verzet verwacht. De nationale staking van 2021 (‘el Paro Nacional’), die miljoenen mensen op de been bracht om te protesteren, slaagde erin de regressieve belastinghervorming tegen te houden die toenmalig president Iván Duque wilde doorvoeren en legde de basis voor de overwinning van het Pacto in 2022.
Als de verkozen president probeert zijn extreme agenda van sociale bezuinigingen, militarisering en ongebreideld extractivisme door te voeren ondanks zijn beperkte electorale en sociale legitimiteit, zou sterk verzet er minstens toe kunnen leiden dat een deel van zijn plannen wordt gedwarsboomd.
Dit vertaalde artikel verscheen eerder op 'Jacobin'.