Terwijl ontheemding, honger, angst, bombardementen, verminking en dood voor de Palestijnen in Gaza nog steeds de dagelijkse realiteit uitmaken, stelde het Witte Huis maandag een 20-puntenplan voor dat een snel einde moet maken aan “de oorlog”.
Het is zeker niet het eerste plan dat tot een staakt-het-vuren moet leiden en een toekomst voor de Gazastrook probeert uit te stippelen. In februari opperde president Trump dat de VS de controle over Gaza zou overnemen en dat alle Palestijnen elders hervestigd dienden te worden zodat hij er een 'Riviera van het Midden-Oosten' van kon maken. Een maand later kwam er een Egyptisch tegenvoorstel, gesteund door de Arabische landen, dat de Palestijnen in Gaza moest houden en de wederopbouw onder leiding stelde van onafhankelijke experts, ondersteund door internationale vredestroepen, maar dat wezen Israël en de VS af. In juli kwam er een Frans-Saoedisch initiatief voor een overgangscomité onder de paraplu van de Palestijnse Autoriteit. Dat plan kreeg steun in de Algemene Vergadering van de VN, maar werd door zowel de VS als Israël genegeerd.
Op maandag 29 september, na overleg met- en geflankeerd door de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, kwam Trump op een persconferentie in Washington D.C. op de proppen met zijn nieuwste plan “om de oorlog te stoppen”.
Geen Palestijnse inbreng
Elementen van dit plan waren de dagen voordien al gelekt. Zo zou er bijvoorbeeld een rol in toebedeeld worden aan de voormalige premier van het Verenigd Koninkrijk, Tony Blair. Er was sprake van dat Blair aan het hoofd zou komen te staan van een soort van overgangsbestuur. Dit nieuws ontlokte de voormalige Griekse minister van Financiën, Yanis Varoufakis, de cynische opmerking: "Oorlogsmisdadigers stellen een oorlogsmisdadiger voor als leider van... Gaza. Het zou komisch zijn als het niet zo tragisch was."
Als premier was Blair in 2003 een belangrijke architect van de illegale invasie en bezetting van Irak, die gebaseerd was op valse voorwendselen (de onbestaande massavernietigingswapens van Saddam Hoessein), het leven kostte aan honderdduizenden Irakezen, het land destabiliseerde en geleid heeft tot het ontstaan van de terroristische groepering Islamitische Staat - redenen genoeg om hem voor het Internationaal Strafhof in Den Haag te brengen.
Na zijn aftreden als premier in 2007 werd Blair -jarenlang lid van de pro-Israëlische lobbygroep ‘Labour Friends of Israel’- benoemd tot speciaal gezant voor het Midden-Oostenkwartet (de VS, de EU, de VN en Rusland) om de vrede te bevorderen. Hij maakte vooral gebruik van deze diplomatieke status en zijn contacten in het Midden-Oosten om zakelijke relaties op te bouwen die hemzelf en zijn familie geen windeieren legden. Als leider van een overgangsregering zou hij dus verre van een onbesproken en neutrale keuze zijn.
Maar uit Trumps 20-puntenplan blijkt nu dat hij eerder zichzelf dan Blair in de functie van leider ziet. Een op te richten ‘Board of Peace’ -een internationeel transitioneel orgaan voorgezeten door Trump zelve dus- zou volgens zijn plan toezicht houden over een technocratisch en a-politiek Palestijns comité, verantwoordelijk voor het dagelijks functioneren van openbare diensten en gemeenten in Gaza. Blair is wel de enige persoon die in Trumps plan bij naam wordt genoemd als toekomstig lid van deze Board of Peace, die het werkelijke 'bestuur’ van Gaza op zich zou nemen. Dit omvat onder meer “het aantrekkelijk maken van Gaza voor investeerders” en het beheren van de financiering voor de “herontwikkeling van Gaza”, totdat de Palestijnse Autoriteit een niet nader gespecificeerd hervormingsprogramma heeft afgerond “en veilig en effectief de controle over Gaza kan terugnemen”. Hamas moet volledig ontwapenen en wordt bestuurlijk volledig buiten spel gezet.
Het is belangrijk om te onderstrepen dat het 20-puntenplan tot stand kwam zonder enige Palestijnse inbreng, niet van Hamas of andere facties, noch van de internationaal erkende Palestijnse Autoriteit, die er in een verdere toekomst nochtans wel een uitvoerende rol in toebedeeld krijgt. Van een met alle betrokken partijen onderhandelde overeenkomst is dus geenszins sprake, maar dat hoeft niet te verbazen gezien Israël de Hamas-onderhandelaars enkele weken geleden in Doha letterlijk heeft proberen elimineren met een luchtaanval.
Wie het 20-puntenplan wel mee vorm gaf, waren Netanyahu’s topadviseur Ron Dermer, Trumps Speciale Gezant voor het Midden-Oosten Steve Witkoff en de schoonzoon van de VS-president, Jared Kushner - allen voorvechters van Israëls recht op ‘zelfverdediging’ en de absolute veiligheid en territoriale belangen van de Joodse Staat.
Zelfbeschikking?
Dit is “potentieel een van de belangrijkste dagen in de geschiedenis”, snoefde Trump eergisteren bij de voorstelling van zijn plan, dat eist dat de Palestijnen zich volledig onderwerpen aan buitenlandse actoren. (Kushner zei enkele jaren geleden al dat de Palestijnen niet in staat zijn om zichzelf te besturen.) Het komt neer op een hernieuwd kolonialisme. De door het internationaal recht onderschreven rechten op zelfbeschikking en het vooruitzicht van een soevereine Palestijnse staat worden bijna als een verplichte bijgedachte zeer vaag en voorwaardelijk vernoemd aan het einde van Trumps voorstel, maar uitsluitend erkend als “de wens van het Palestijnse volk”. Netanyahu was er amper uren na zijn breedlachende verschijning op de persconferentie in het Witte Huis dan ook als de kippen bij om te verzekeren dat hij niet heeft ingestemd met de oprichting van een Palestijnse staat. "Dat staat niet eens in de overeenkomst", benadrukte hij.
Essentiële punten in het plan zijn de onmiddellijke overdracht van de overblijvende Israëlische gijzelaars in ruil voor de vrijlating van Palestijnse politieke gevangenen, de nadruk op het economisch potentieel voor internationale investeerders en de oprichting van een tijdelijke Internationale Stabilisatie-Macht (ISF), die training en ondersteuning moet bieden aan gescreende Palestijnse politie-eenheden in Gaza. Er lijkt op langere termijn gestreefd te worden naar een veiligheidsmodel gelijkaardig aan dat op de Westelijke Jordaanoever, waar de Palestijnse Autoriteit in onderaanneming instaat voor de veiligheid van Israël door verzet van de eigen bevolking tegen het Israëlisch bezettings-, nederzettingen- en apartheidsregime te onderdrukken. Dit regime -de grondoorzaak van het hele conflict- wordt in Trumps 'vredesplan' overigens vakkundig genegeerd.
Het 20-puntenplan beweert dat “de bevolking van Gaza” niet verplicht zal worden om te vertrekken en dat Israël “afziet van de bezetting of annexatie” van het gebied. Deze twee bepalingen konden niet ontbreken als het voorstel enige internationale steun wilde vergaren. Bij nadere beschouwing is er echter nergens sprake van een onmiddellijke terugtrekking van het Israëlisch leger (IDF). Die zou slechts gradueel gebeuren, “naarmate de ISF controle en stabiliteit vestigt”. Concrete doelstellingen of een tijdslijn worden nergens meegegeven. Bovendien zou Israël altijd een deel van de enclave blijven bezetten in de vorm van een veiligheidsperimeter, waarvan de omvang niet wordt gespecificeerd en die dus evengoed meer dan de helft van de Gazastrook kan omvatten.
Een bijzonder misselijkmakend punt in Trumps voorstel is dat humanitaire hulp, een internationaal gegarandeerd recht, voorwaardelijk wordt gemaakt aan de aanvaarding van het 20-puntenplan door Hamas.
Na bijna twee jaar van gelivestreamde genocide, waarin zeker meer dan 66.000 Palestijnen werden afgeslacht, is het onmogelijk om niet elke kans op het beëindigen van dit bloedvergieten opgelucht te verwelkomen. Het voorstel, dat op het eerste zicht een aantal verplichte vakjes afvinkt, kreeg internationaal dan ook brede bijval. Trump ziet zijn Nobelprijs al lonken. Hij kreeg vrijwel onmiddellijk de steun van tal van westerse landen, verschillende Arabische landen, en van Turkije, Pakistan en Indonesië, al komt die steun er bij sommige met veel kanttekeningen en scepsis. Bovendien circuleren er berichten dat verschillende landen op voorhand inzage hadden gekregen om hun steun te verzekeren, maar dat het voorstel dat openbaar werd gemaakt op 29 september op verschillende punten nog was aangepast na Trumps overleg met Netanyahu - een verschuiving in de richting van de Israëlische visie. Verschillende Arabische landen, waaronder Egypte en Qatar, benadrukten inmiddels dat het plan verduidelijking en onderhandeling behoeft op belangrijke punten (bijvoorbeeld hoe zelfbestuur, soevereiniteit en Palestijnse rechten op langere termijn zouden worden verwezenlijkt), alvorens het in zijn geheel geaccepteerd kan worden.
Lopen op een slappe koord
Maar ondertussen voorziet de bredere steun voor het plan de perfecte diplomatieke dekking voor Israël en het Witte Huis. Hamas krijgt nu het mes op de keel, want Trump gaf de organisatie op dinsdag “drie of vier dagen de tijd” om te reageren. Als Hamas de deal verwerpt “zou ik [Israël] laten doen wat het moet doen”, voegde de president er dreigend aan toe. Netanyahu had op de gezamenlijke persconferentie een dag eerder al duidelijk gemaakt wat er anders zal gebeuren: “Als Hamas uw plan afwijst, meneer de president, of als ze het zogenaamd accepteren en vervolgens in feite alles doen om het te ondermijnen, dan zal Israël de klus zelf afmaken”.
Hamas moet het plan dus aanvaarden of is de oorzaak van de aanhoudende genocide. In het voorstel staan echter verschillende bepalingen die Hamas tijdens de eerdere onderhandelingen waar het wel bij betrokken werd, systematisch en pertinent heeft verworpen, zoals de eigen ontbinding. Een einde aan deze genocide afdwingen in ruil voor het afnemen van het recht van de Palestijnen op een staat en zelfbestuur is dan weer voor elke Palestijn moeilijk te slikken. En het afdreigen met het verder weerhouden van humanitaire hulp, komt neer op het formeel opnemen van een oorlogsmisdaad in een ‘vredesplan’!
Het fundamentele probleem van dit voorstel is dan ook dat een hoognodig staakt-het-vuren en de instroom van humanitaire hulp, onmiddellijk en onvoorwaardelijk zouden moeten zijn – zeker als het doel “de oorlog stoppen” is. Vele mensenlevens hangen in de balans. Pas daarna kan er onderhandeld worden, met alle betrokken partijen, over de vele hete hangijzers in het bredere dossier.
Indien Hamas het plan zou accepteren, ligt het bovendien in de lijn der verwachtingen dat Israël het vroeg of laat zal beschuldigen van de schending ervan, wat dan weer zal worden aangegrepen voor hernieuwde Israëlische militaire actie. Het is een bekend recept voor aanhoudende agressie tegen het Palestijnse volk.
Na zijn persconferentie met Trump portretteerde Netanyahu het plan in een Hebreeuwse video-toespraak gericht aan zijn landgenoten als een strategische overwinning voor de agenda van Israël. “Dit is een historisch bezoek. In plaats van dat Hamas ons isoleert, hebben we de rollen omgedraaid en Hamas geïsoleerd. Nu zet de hele wereld, inclusief de Arabische en islamitische wereld, Hamas onder druk om de voorwaarden te accepteren die wij samen met president Trump hebben opgesteld: om al onze gijzelaars vrij te geven, zowel levenden als overledenen, terwijl de IDF in het grootste deel van de Gazastrook blijft”, verklaarde Netanyahu. “Wie had dit kunnen geloven? Mensen zeggen immers voortdurend dat de IDF zich zou moeten terugtrekken… Geen sprake van, dat gaat niet gebeuren.” Hij benadrukte ook opnieuw dat hij de oprichting van een Palestijnse staat nooit zou toestaan.
Toch zijn de extreemrechtse en ultra-zionistische figuren in Netanyahu’s regering -die openlijk pleiten voor de etnische zuivering en de annexatie van Gaza- zeer misnoegd over Trumps voorstel. De Israëlische minister van Financiën Bezalel Smotrich postte gisteren een lang bericht op sociale media waarin hij het 20-puntenplan bestempelt als een "klinkende diplomatieke mislukking, een bewuste blindheid en een verraad van alle lessen uit de aanslag van 7 oktober". Netanyahu’s minister van Nationale Veiligheid Itamar Ben-Gvir betoogde dat “het op handen zijnde akkoord gevaarlijk is voor Israëls veiligheid”. Terwijl deze ministers voorlopig waarschijnlijk hopen dat Hamas de deal zal opblazen, wordt in Israël druk gespeculeerd over de vraag of ze de regering van Netanyahu zullen doen vallen omwille van het 20-puntenplan. De oorlogsmoeë maatschappij en de bredere politiek in Israël steunen Trumps plan, voornamelijk in de hoop dat het de overblijvende gijzelaars van 7 oktober 2023 eindelijk snel zal terugbrengen.
